«Тэ да ме. Ты да я» – татшӧм нима медиауджтас збыльмӧдӧны Ямал-Ненеч кытшысь Лабытнангиса «Коми деревня» этнокомплексын зільысьяс. Найӧ аддзысьлӧны-варовитӧны сэтчӧс коми войтыркӧд, а сэсся йӧзӧдӧны сёрнисӧ соцсетьын асланыс лист бокын. Вӧзъям и «Коми му» газет лыддьысьяслы тӧдмасьны налӧн гӧсьтъяскӧд.
Талун миян ордынӧсь кык чой, кык водзмӧстчысь ань, «Коми деревняын» котыртлан быд чукӧртчылӧм-гаж нуӧдны отсасьысьяс – Людмила Михайловна Дедуренко да Анна Михайловны Захарова (нывдырйиыс Казаковаяс). Чойясын тырвыйӧ петкӧдчӧ зыряна лышкыдлун да восьсалун. Куш киӧн этнокомплексӧ найӧ оз волыны: коми диктант гижны локтӧны блинӧн, творчествоа аддзысьлӧм вылӧ – сола чериӧн.
Лабытнангиын радейтана гажъясысь ӧти – «Коми деревнялӧн» чужан лун. Тайӧ гаж дырйиыс век чӧсмӧдлӧны коми семьяясӧн пуӧм юкваӧн. Людмила Михайловна да Анна Михайловна рӧдвуж-матыссаыскӧд век жӧ вӧзйӧны гӧсьтъяслы видлыны ассьыныс пуӧмторсӧ.
Ми сёрнитім коми аньяскӧд важ Лабытнангиын олӧм-вылӧм да семьяпытшса ыджыд ускӧттьӧ йылысь, кодӧс ӧнӧдз казьтылӧны арлыда йӧз.
–Людмила Михайловна, Анна Михайловна, кыдзи тіян пӧль-пӧчныд веськалісны Лабытнангиӧ?
Л.М. –Жаль, но войдӧр ми та йылысь весиг эг мӧвпыштлӧй-юасьӧй. Кутшӧм воӧ воисны Коми деревняас, ог тӧдӧй. Тӧдам сӧмын, мый Татьяна прабабным рӧднас Изьваса Бакурысь ли Мокчойысь. Дӧваӧн кольӧм мысьт сійӧ челядьнас татчӧ локтӧма. Квайт ныв-пи быдмӧмаӧсь. Кузьма прапӧльным сэки абу нин ловъя вӧлӧма. Кыдз шуліс прабабным, Из сайӧ пӧ мунім. Сійӧ кадас Урал вомӧныд унаӧн вуджлӧмаӧсь: кӧрлы кӧрымыс абу тырмӧма, упри (ящур) на лёкалӧма-паськалӧма. Прабабъяс кӧр видзӧмаӧсь да, стаданас и воӧмаӧсь татчӧ. Челядьыс семьитчытӧмӧсь на вӧлӧмаӧсь. Пӧчным миян, Матрёна Кузьминична, тані нин Иван Васильевич Терентьев сайӧ верӧс сайӧ петӧма. Гозйӧн тшӧтш кӧр дорӧ ветлӧмаӧсь. А сэсся бабным татчӧ вужъясьӧма. Иван верӧсыс 1930-ӧд воясӧ кӧрӧн мунӧма Салехардӧ да йи улӧ веськалӧма. Петӧма эськӧ, но кынмалӧма. Буракӧ, сэксянь бабным гортӧ и кольччӧма. А керкасӧ сылы Кселефонт вокыс на 1914 воӧ кыпӧдлӧма.
А.М. –Миян мамным, Ираида Ивановна, верӧс сайӧ петлӧма 1938 либӧ 1939 воӧ избач Николай Яковлевич Канев сайӧ. Ачыс вӧлӧма салехардса, Лабытнангиӧ уджавны ыстӧмаӧсь. Сэксянь мамлы Избач прӧзвище кӧвъясьӧма. Коми деревняын сійӧс ӧнӧдз Избач Ираӧн помнитӧны.
Дима ыджыдджык вокным чужӧма 1940 воын. Регыд мысти Николай Яковлевичӧс война вылӧ босьтӧмаӧсь, кӧні и вошӧма юӧртӧг. 1953 воын мамным миян бать сайӧ петӧма, лоӧма Казакова.
Кыдз ачымӧс помнита, мамным да бабӧ век вӧліны бабаюраӧсь. Батьным роч вӧлі да, мам гожӧмнас и роч паськӧм новліс, а гаж вылӧ либӧ гуасигӧн век зыряна кӧлуй кышавліс. (Ямалса комияс «роч паськемнас» шуӧны ӧнія кадся кӧлуй, оз йӧзкостсаӧс.)
–Анна Михайловна, казьтыштінныд гуасьӧмтӧ да, кыдзи деревняад кулӧмаястӧ дзеблісны?
А.М. –Прамӧя ог и помнит. Быттьӧкӧ тай миян аньяс водздӧрасӧ эз кӧртавлыны, сӧмын вӧнясьлісны. А нӧшта поконикӧс шойнаӧ нуигӧн туй кузяыс коз лапъяс шыблавлісны.
–Кутшӧм вӧлі Коми деревняыд ичӧтдырйиыд?
Л.М. –Мыйлакӧ зэв бура юрӧ кольӧма клуб да «Гӧрд звезда» колхозса контора. Ми челядьдырйи пыр клубын петкӧдчылім: сьылім да йӧктім. Клубнас веськӧдліс Евдокия Константиновна Вторушина. Тшӧкыда и дискотекаыд вӧлі. Рытнас йӧктынысӧ кӧ миянӧс эз лэдзлыны, грӧзитлім, мый концертын петкӧдчыны ог кутӧй. Ӧдйӧ и шулісны воча, пессӧ пӧ пыртӧй да тэрыба лабич улӧ.
Деревняным ыджыд вӧлі, кык уличаа – Колхознӧй да Берегӧвӧй. Йӧръяс, туйяс век вӧліны идӧраӧсь. Миян челядьдырйи мӧстӧ ставӧн видзлісны, а со вӧв-ыжтӧ – лыдаӧн. Ёрта-сӧгласа овлім. Верстьӧ висьтавлісны, водзті пӧ быд керкаын олісны ссыльнӧйяс. Баб ордын военнӧйяс патеруйтлӧмаӧсь. Шуисны кӧ пӧ овмӧдны – быть лэдзны. И некодлы мог абу, мый челядьыд тыр, а керкаыд ичӧтик. Гожӧмнас чери кыйысь-колхозникъяс мунавлісны, да став деревняыс чукӧртчыліс тані, «ниа вылын».
А.М. –Быдми да вӧлисти тӧдмалі, мый ниаыс рочӧн лиственница. Нэмӧвӧйся ниаяс дорас пӧчӧяс лабич вылын варовитісны-сёрнитісны, челядь котралісны-ворсісны, тӧвнас лымъя кар вӧчлісны. Миянлы некод эз шулы, мый тайӧ вежаин. Да и татшӧм кывсӧ ми эг тӧдӧй. Но йӧзыс висьтавлісны, кор пӧ татчӧ зыряна воӧмаӧсь, ханты мунӧмаӧсь, нуӧмаӧсь аскӧдныс вежаяссӧ.
–Мый тіян керка пытшканыд вӧлі?
Л.М. –Пыран да, кузь посводз, водзӧсӧ – ыджыд жырйын баблӧн крӧвать. Сійӧ пельӧсас ӧбразъяс да снимокъяс ӧшалісны. Важ мича рамаяссӧ коркӧ ми шыблавлім, а ӧні бӧр чукӧртны босьтчим.
Миянын пыр кодкӧ овліс. Шуам, манакиняяс коркӧ некымын лун кежлӧ волісны. Вичкоыс тані ни Салехардын эз вӧв, та понда виӧм челядь вӧснаыс бабным тӧвнас Котласӧ, а гожӧмнас Тобольскӧ ветлывліс. И быдлаӧ пӧпуттьӧ воӧдчывліс, кӧть эськӧ рочасьнысӧ эз куж.
–Войнабӧрся воясӧ войвыв лагеръясын пукалысьяс тшӧкыда бунт кыпӧдлӧмаӧсь. Медся пов-зьӧдланаяс лыдын – 1948 вося, кор ӧружиеа заключённӧйяс виӧмаӧсь ханты да зыряна кӧр видзысьясӧс. Тайӧ весьӧпӧртана шогыс инмӧма и тіян семьялы. Ті чужӧмныд 1948 во бӧрас на, но казьтывлісны-ӧ та йылысь верстьӧ?
Л.М. –Миянлы челядьдырйи эз мойдчывны. Быд рыт миянын чукӧртчылісны пӧчӧяс да бабнымкӧд ӧтлаын казьтылісны сійӧ страшнӧй лоӧмторсӧ, кыдзи мый ставыс вӧлі. А ми, посниулов, пукалім пач бокын да ӧта-мӧд дорӧ топӧдчӧмӧн сюся кывзылім.
А.М. –Бабнымлӧн вӧлӧма нёль пи да кык ныв. 1948 вося бунт дырйиыс виӧмаӧсь вит челядьсӧ семьяяснас. Ӧти нылыс – Марина тьӧтка – муртса петӧма верӧс сайӧ Пельвожысь кӧр видзысь сайӧ, лоӧма Филиппова. Июнь 13 лунӧ кӧлысь ворсӧмаӧсь, а вежон мысти нин, 21-ӧд лунӧ, сійӧс вокъясыскӧд нем жалиттӧг виӧмаӧсь пышйӧм уголовникъяс.
Ӧти лунӧн бабным воштӧма став челядьсӧ. Сӧмын миян мамным кольӧма. Марина тьӧтка выль семьяас нин лӧсьӧдчӧма мунны да шуӧма вокъяссӧ видлыны-аддзысьлыны, гажӧй пӧ бырӧма. Мыйла и кольччӧма? Со кӧн рӧкыд вӧлӧма. Вася дядь, баблӧн пиыс, Коми деревняын буретш вӧлӧма, но тэрмасьӧма кӧр дорӧ мунны. Бабным ёна корӧма кольччывны-олыштны, да гожӧмнас нӧ кутшӧм шойччӧм вермас лоны? Кӧр дорад уджыс тыр, со и мунӧма. Вӧлӧмкӧ, мучитчӧмӧн кувны мунӧма…
Л.М. –Сійӧ бунт дырйиыс 23 коми-зыряна лов босьтӧмаӧсь, и ставныс найӧ миян семьяысь. Дзебӧмаӧсь тані, Лабытнангиын. Дядьясным гӧтыр-челядьныскӧд кыз му улын куйлӧны, Марина тьӧтка верӧсыскӧд. Ставыс вит гу. Ми ӧні вежлалім крестъяссӧ, потшсим. Виаланінас тшӧтш казьтылан выль крест сувтӧдім.
А.М. –Та вӧсна бабным миянлы и эз мойдлы. Сійӧ пыр бӧрдіс. Мыж вӧчысьяссьыс ӧтиӧс сэки ловйӧн босьтӧмаӧсь, суд 25 во кежлӧ шуӧма пуксьӧдны. И син водзын ӧнӧдз серпас, кыдзи бабным кодрасиг-казьтылігӧн пукалӧ да бӧрдӧ, гашкӧ пӧ, сійӧ немортсӧ ӧні буретш вӧля вылӧ лэдзӧны, а менсьым челядьӧс он ловзьӧд. Кӧть эськӧ… Гашкӧ, сійӧ сутшкасьысь сутуга сайсьыс эз и пет ловйӧннас? Ми ӧд ог тӧдӧй.
–Челядьдыр йывсьыс висьталігӧн унаӧн казьтылӧны тшыгъялӧмсӧ. Людмила Михайловна, Анна Михайловна, а тіян кыдзи вӧлі?
Л.М. –Тшыгъявны ми эг тшыгъялӧй. Яй вӧлі тӧлын и гожӧмнас. Черинас рӧдвуж тшӧкыда юксьывлісны. Батьным эз вӧв чери кыйысь. Турун пуктыны мунігӧн вӧлі пӧпуттьӧ тыв-кулӧм чӧвтлас, а нарошнӧтӧ эз ветлыв.
–Турун пуктан кадтӧ казьтыштӧй. Кыдзи страдуйтінныд?
Л.М. –Миян кык видз вӧлі. Батьным асывсяньыс миянӧс нуас, а ачыс удж вылӧ. Сэсся рытнас волас да бӧр нуӧдас. Ми, зонпосни да томулов, вежласим: кодкӧ турун пуктыны мунӧ, кодкӧ гортын кольччӧ. Гортын ӧд посни челядь на. А кутшӧм чӧскыд ставыс видз вылад! Пажнайтлім ӧтув. Пызан вылын век вӧлі юква либӧ шыд. И чайтӧ пыр йӧлӧн пузьӧдлім. Ваыс муртса пузяс – дзик пыр йӧв сулея кисьтасны.
А.М. –Збыльысь, видз вылад вӧлі лӧсьыд. Сӧмын ытшкынысӧ сьӧкыд, вутшкӧсь да. Став уджсӧ ки помысь вӧчлім, миян неыджыд косаяс вӧліны. Став покоссӧ юклӧма: тайӧ Рочевъяслӧн, тайӧ Каневъяслӧн. Некутшӧм кабала-документтӧг быдӧн ассьыс пуктіс, йӧз угоддьӧӧ эз сюйсьы. Ми мӧс да вӧв видзим, налы и заптім. Турун сарайным вӧлі пӧдса, вевт улын. Тӧвнас турунсӧ вӧлӧн ваясны, шыблаласны выліас, а ми талялам. Суседъяскӧд ӧта-мӧдлы отсасим: талун ӧтилы кык телега ваясны, аски мӧдлы. Кодлы вайӧны, сылы и талясям.
–А мыйысь войдӧр ворслінныд, кыдзи гажӧдчинныд?
Л.М. –Дзебсясьӧмысь, дорӧм чептысь. Клуб дорын кык пельӧ юксьылім да паныд чепӧсйылім-котӧртлім, зілим торйӧдны воча воысьяссӧ ӧта-мӧдсьыс. Зонкаяскӧд футболасим, чехарда-вышибалаысь ворсім. Гортын утка нырысь акань мастеритлім, шегъясьлім, кӧр лыторъяссьыс аргыш вӧчавлім. Ӧнія челядьлӧн дорысь миян ичӧтдырным шуда-гажаджык вӧлі. Гортын эг пукавлӧй. Медводдза телевизоръястӧ татчӧ сӧмын 1960-ӧд воясӧ на вайисны, рытнас сӧмын чуткылісны.
А.М. –Помнита, медводдзаясӧн ньӧбисны Вокуевъяс да Семяшкинъяс. Найӧясӧ видзӧднысӧ и ветлывлім. Талун ӧтияс ордын, аски мӧдарас. Дима ыджыдджык вокным посёлокса «Восток» кинотеатрын киномеханикӧн уджаліс да мукӧддырйиыс рытнас аппаратурасӧ вайлывліс. Ми прӧстыня зэвтлім-ӧшӧдлім да став деревняӧн видзӧдлім. Гортса аслыссикас кинотеатр артмыліс. Но, дерт, эз быдлунъя. А телевизортӧ бӧрыннас батьным ньӧбис жӧ.
–Пасйылінныд-ӧ став деревнянад кутшӧмкӧ гажъяс?
А.М. –Медводз быдӧн гортас рӧдвужыскӧд гажӧдчывлісны, а сэсся нин петавлісны деревня кузя гуляйтны, ӧти керкасянь мӧдӧ пыравлісны. Эз вӧвлы сэтшӧмыс, мед ӧти керкаын ставӧн ӧтув чукӧртчылісны: челядьыд уна, а местаыд этша. Кытчӧ ставнысӧ тӧрӧдан? Да и тасьті-паньыд эз тырмыв. Шуам, кодӧскӧ казьтыліг-кодрасигӧн деревня пасьталаысь вилкитӧ чукӧртан.
Л.М. –Помнита, Анна баб дорӧ ветлывлім корны да, сылӧн став вилкиас вӧлі кӧвтор гартыштӧма, мед оз соравны мукӧдыскӧд.
–Град йӧрад мыйкӧ вӧдитлінныд?
А.М. –Торъя нинӧм эгӧ. Сёрӧнджык нин сэсся сёян турун, редис да свеклӧ быдтыны кутім.
Л.М. –Помнита, свеклӧсӧ йӧз градйысь гусявлім. Посньыдик, но юмов вӧлі. Суседыдлӧн ӧд век ставыс чӧскыдджык. Салехардын тай картупель весиг быдтывлісны, а миян эз, кӧть эськӧ и куйӧдыс тырмымӧн вӧлі. Скӧттӧ видзим да. Сыысь дугӧдчим 1972 воын, кор вокъяс мунісны Салехардӧ водзӧ велӧдчыны. Ытшкынысӧ лои некодлы. Зонъяс миян семьяын ставӧн ю вылын уджалысьяс, а ми – кӧрт туйсаяс.
–Висьтыштӧй кӧрт туй вылад удж йывсьыныд.
Л.М. – Уджавны инаси 1970 воын, 16 арӧс на эз тыр. Сыӧдз 8 класс помалӧм бӧрын ветлі Салехардын культпросветӧ велӧдчыны, тӧлысь и тырмис – гортысь гажӧй ёна вӧлі бырӧ. Гортӧ воӧм мысьт, гашкӧ, тӧлысь нинӧм вӧчны эг вермы. И со кутшӧмкӧ асыв бать пальӧдӧ менӧ, а сійӧ миян стрӧг да крут вӧлі. Сыӧдзсӧ менам водзӧ олӧм йылысь сёрниыс эз кыптыв. Юасьӧ, уджавны пӧ мӧдан? Да, мися. Лишнӧйсӧ ог юась. Сідзкӧ пӧ, пасьтась, мунам. Кытчӧ нуӧдӧ? Мыйсяма удж? Гӧгӧрвотӧм. Талунъя моз помнита, декабрь 24 лун вӧлі. Вайӧдіс менӧ батьӧ Комсомол уличаӧ – сэні вӧлі связь узел восьтыны лӧсьӧдчӧны. Пытшкас нинӧм на эз вӧв, кутшӧмсюрӧ удж бергӧдісны да кочегаркаын кодь пӧрт сулаліс. Меным 15 арӧс. Вӧлӧмкӧ, бать пелькӧдчысьӧ менӧ вӧзйӧма. И пӧртсӧ миянлы коліс ломтыны. А кыдзи тайӧс вӧчнысӧ, из шомнас кӧ некор на эг ломтысьлы? Медводдза лунас жӧ менам пӧртйыд кусіс. Локтіс Воркутаса станцияысь начальникыс. «Со, кусіс», – висьталі. А сійӧ югыд кельыдлӧз дӧрӧма. Кыдз тай кутіс пӧртъяд лукйысьны! Ломтіс. Эз пинясь ни, лючки петкӧдліс, кыдзи ломтынысӧ да лӧдсавнысӧ. Февральнас сэсся йитӧдтӧ ладмӧдісны, менӧ телефонисткаӧн босьтісны – та могысь торъя образование эз ков. Но пӧрт вӧснаыд ми на кывкутім. Меным муртса 16 арӧс тырис, паспорт на абу, а телефонистка нин.
–И мый телефонисткаыс вӧчис?
Л.М. (сералӧ). –Шулі сӧмын нёль кыв: «алло», «вызываю», «соединяю», «занято». Шнурӧн йитлі сёрнитысьяссӧ. Мукӧддырйиыс станцияӧ звӧнитлісны балагуръяс да анекдот висьтавлісны. А декретӧ петӧм бӧрын ме пыдди Аннаӧс босьтісны. Сэки трудкнижкаыд эз вӧв да, воӧн-джынйӧныс стажас эз пыр. А сэсся и пыр кежлӧ сійӧс босьтісны. Ме 40 во кӧрт туй вылын уджалі пенсия вылӧ петтӧдз. Регыд мысти и должносьтсӧ киритісны, ставсӧ автомат мӧдіс вӧчны.
А.М. –Ӧні быд во Кӧрт туй вылын уджалысь лун пасъям, вокзалын да изэрдын гаж-чукӧртчылӧм вылӧ ветлывлам.
Ирина Терентьева.
Лабытнанги кар, Ямал-Ненеч кытш.
<> Комиӧдіс Елена Плетцер. Снимокъясыс чойяслӧн гортса архивысь.










