Миян регионын 13 прӧчент вӧр-ва-мутассӧ (ылӧсас квайт миллион гектар) шуӧма торйӧн нин ёна дорйыны (дженьыда кӧ, ООПТ).
Республика тшупӧдын талун 193 заказник да аслыспӧлӧс мичлуна 48 угоддьӧ, таысь ӧтдор федеральнӧй тӧдчанлуна нёль ООПТ: Печора-Ылыдзса биосфера заповедник, «Югыд ва», «Койгорт» национальнӧй паркъяс да «Парась тыяс» заказник. Воркута дорын эм нӧшта кык заказник, кодъяс вӧсна кывкутӧ сэтчӧс муниципалитет.
И сӧмын ӧтиӧ, республика тшупӧда «Белый» вӧр-ва заказникӧ, йӧзыс сійӧс шуӧны Чернамӧн, лэдзӧны пропуск серти.
Тшак-вотӧс чукӧртӧмысь ӧтдор сэні позьӧ и шойччыны. 2021 вося август 26 лунӧ нюжӧдісны «В гостях у Вӧрсы» экология ордым.
Кодлы позьӧ волыны тайӧ заказникас? Кыдзи ышӧдны йӧзсӧ шойччыны парма-ягын?
Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ Коми Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын вочавидзисны вӧр-ва дорйысьяс.
ООПТ шӧринысь юкӧнӧн веськӧдлысьӧс вежысь Софья Макарова:
–«Белый» заказниксӧ лӧсьӧдісны 1989 вося сентябрь 26 лунӧ Коми АССР-са Министръяс Сӧветлӧн 193-ӧд номера постановление серти. Сійӧ шымыртӧ Емдін да Сыктывдін районъясын 7.757 гектар пасьта шевкнитчӧм еджыд ялаа пожӧма парма-яг.
Сыктывкарса да матігӧгӧр сикт-посёлокса олысьяс тані радейтӧны чукӧртны дона гоб да вотӧс.
2020 вося ноябрь 26 лунӧ Коми Республикаса правительство вынсьӧдіс заказникын вӧр-ва дорйӧм йылысь положение. Делӧыс сыын, мый сэні быдмӧ Коми Республикаса Гӧрд книгаӧ пыртӧм зэв шоч 139 турун, нитш да бак (прострел раскрытый, мятлик расставленный, лобария лёгочная, нефромопсис Лаурера, хенотека голая, хенотекопсис финский да с.в.).
Та вӧсна Чернамын позьӧ туясьны наукаын зільысьяслы, а керасьӧны сӧмын вӧрсӧ санитария боксянь бурмӧдӧм-дорйӧм могысь. Заказникас волысьлы оз позь кольны ас бӧрсяыс ёг-шыблас. Тшак вотігӧн оз позь путкыльтны яла нитшсӧ, керавны-чегъявны понӧль, весиг важ, сісь тшаксӧ оз жӧ ков чужъявны. Оз позь вӧрӧдны-жуглыны пӧтка поз да вӧрса пемӧслысь горс-гу, а сідзжӧ заказник дорвидзӧг пасъян сюръя, аншлаг, шлагбаум, стенд да юӧр сетан мукӧд пас, а сідзжӧ кежны туй вывсьыс да сувтӧдны машинатӧ нитш вылас. Бипур пестыны позьӧ сӧмын водзвыв дасьтӧм-урчитӧминын.
Тайӧ заказниксӧ лӧсьӧдӧмаӧсь буретш татчӧс яла-нитш видзӧм, а абу нажӧвитчӧм могысь. Бур воӧ тшак примитысьяс вескиа машинӧн виччысьӧмаӧсь вотчысьясӧс веськыда заказник КПП дорас. Йӧзыс вит-квайтысь косавлӧмаӧсь тшакла…
Вӧрса оланпас да регламент серти быд тшак-вотӧс чукӧртӧм могысь урчитӧма кад. Чӧдла позьӧ ветлыны июль-августын, мырпомла – июльын, турипувла – сентябрь-ноябрын. Но унаӧн горшасьӧны да вотӧссӧ кыннас на чукӧртӧны. Пакула позьӧ чукӧртны во чӧж, зарава – апрель-майын, а бурдӧдчан турун – июль-августын.
Учёнӧйяс видзӧдӧны, кыдзи йӧзлӧн горшасьӧмыс мӧрччӧ парма-ягыслы. Серпасыс кӧ омӧльтчас, ковмас чинтыны путёвкасӧ. 2007 воын на Коми наука шӧринысь Биология институтса сотрудникъяс корӧмаӧсь тайӧс вӧчны.
Заказникас зільысьяслы, дерт, нимкодь, мый пыр унджыкӧн волӧны пармаӧ. Но, мӧдарсянь кӧ, сэтчӧс уджалысьясӧс да инспекторъясӧс майшӧдлӧ экология дорӧ йӧзлӧн веськодьлуныс. Быдлаын туплясьӧ пластик сулея, целлофан пакет, ӧтчыдысь вӧдитчан тасьті-пань да мукӧдтор. Быд рейд бӧрын инспекторъяс да волонтёръяс мешӧкъясӧн петкӧдӧны вӧрсьыс ёг-шыблассӧ.
2021 воын на шулісны «Белый» заказникӧ лэдзны йӧзсӧ июнь 15 лунсянь сентябрь 15 лунӧдз 100 шайта пропуск серти. Но сэсся заводитісны сетавны пропусксӧ дон босьттӧг. Быд лун вичмӧдӧны 310-ӧс. Наукаса сотрудникъяс серти, унджыксӧ оз позь. Ӧд тайӧ лыдпассьыс ӧтдор заказникас пропусктӧг пыралӧны матігӧгӧр сикт-грездсаяс.
Пропусксӧ позьӧ судзӧдны ӧтуввез пыр propusk.oopt.rkomi.ru сервис отсӧгӧн. Мӧдӧдчанныд кӧ семьяӧн, тайӧ кабаласӧ колӧ босьтны быдӧнлы. Он кӧ сяммӧй вӧдитчыны ӧтуввезйӧн, пропускла позьӧ волыны миян шӧринӧ, юркарын Интернациональнӧй уличаса 108а номера керкаӧ.
Чернамӧ волӧмысь мынтысьӧм йылысь сёрниыс бергалӧ 2002 восянь. Воддза воын шулісны быд мортлысь босьтны 143 шайтӧн. Но сэсся Коми правительствоӧн веськӧдлысьӧс вежысь Лариса Максимова кырымаліс индӧд, мед 2027 вося январь 1 лунӧдз заказникас волӧмысь некодлысь сьӧм оз босьтны.
Гашкӧ, локтан вося гожӧмсянь ковмас мынтысьны. Но специалистъяс жуглӧны на юрнысӧ, кутшӧм ногӧн тайӧс вӧчны. Вермас лоны, ӧтчыд волӧмысь мӧдасны босьтны овны судзсьымӧн сьӧмысь 0,85 прӧчент.
Кыдзи и водзті, пропусктӧг пыралӧмӧн заказникас вермасны вотчыны Сыктывдін районса Паль, Гаждор, Ивадор, Сотчӧмвыв, Данямитьдор, Час, Язьёль, Кӧччойяг, Ичӧт да Ыджыд Слуда, Краснӧй, а сідзжӧ Емдін районса Студенеч, Ванвисдін да Йӧрӧсдін сикт-грезд-посёлокын олысьяс. Сьӧрсьыныс налы колӧ босьтны паспорт.
Наысь ӧтдор «Белый» заказникас пропуск оз ков I-II группаа инвалидлы, Айму вӧсна Ыджыд тышса, йӧзӧдлытӧм войнаса да уджвывса ветеранлы, пенсионерлы, вит арӧсысь ичӧтджык челядьлы, а сідзжӧ ООПТ дорса шойна вылӧ волысьяслы (та могысь Студенечса администрациясянь ковмас кабала).
ООПТ шӧринысь юкӧнӧн веськӧдлысь Татьяна Витязева:
–«Экология» нацпроект вылӧ подуласьӧмӧн заказникас нюжӧдісны 3,5 километр кузьта «В гостях у Вӧрсы» ордым. Сэні лӧсьӧдӧмаӧсь 15 сувтланін, беседкаяс, стендъяс да арт-объектъяс, кытысь позьӧ тӧдмавны вӧр-ва да экология видзӧм йылысь уна юӧр.
Гӧсьтъяслы казьтыштӧны, мый бур сьӧлӧма мортӧс Вӧрсаыд козьналас парма-ягса озырлунӧн, а сьӧд мӧвпа горшасьысьӧс ылӧдас да вайӧдас нюрӧ.
Татчӧ тшӧкыда волӧны предприятие-организацияса котыръяс, велӧдчысьяс. Ӧд ӧтитор – туявны экология небӧг серти, и дзик мӧдтор – волыны парма-ягӧ да кывны сылысь лов шысӧ. Дерт, волӧм йылысь бурджык водзвыв сёрнитчыны шӧринса специалистъяскӧд.
Сідз, «Кодзувкоткар» станция-сувтланінын тіянӧс паныдалас аслыссикас арт-объект – кык ыджыд кодзувкот. Тані жӧ орччӧн эм ыджыд кодзувкоткар, кӧні зільӧ татшӧм жӧ, но ловъя лов. Налӧн котралӧм-жуӧм бӧрся позьӧ видзӧдны ыджыд лупа пыр.
«Заповедникса тшакъяс» станцияын эм жӧ арт-объект – гырысь дона гобъяс. Тшак вотысьяс шуӧны, зыралыштны кӧ пӧ медыджыд гоб юрсӧ, тыртӧм дозйӧн вӧрсьыд он пет. Та вӧсна гоб юрыс югъялӧ нин зыртӧмсьыс.
Вӧрсалӧн керкаын пӧ и пуклӧсыс бурдӧдӧ. Сӧмын колӧ бур мӧвпӧн пырны керкаас да бур ногӧн корны шойччыштны. И быдсикас пӧрӧсысь пӧ мынан.
Вӧрса ордымӧд позьӧ кытшовтны и ӧткӧн. Тані он ылав, быдлаын аншлаг да юӧра сюръя. Ордымӧдыс лызьӧн кытшлалӧны и тӧвнас. Кодсюрӧ пӧ весиг палаткаын узьлӧ.
Быд сувтланінын сувтӧдӧма лабичьяс, эм бипур пестанін. Позьӧ и сьӧрсьыд вайны сёян-юан да нуръясьны еджыд ялаа ягын. Татшӧминад, ок, кутшӧм чӧскыда сёйсьӧ! <>
Николай Размыслов. Снимокъясыс ӧтуввезйысь.