«Тшыг кӧ – вердас, туй бӧрти кӧ – шойччӧдас, няйт кӧ – пывсьӧдас, узьнытӧ кӧ некӧн – узьтӧдас», – татшӧм сёрни позьӧ кывны матыс йӧзсянь Пӧддельнӧйын олысь Зара Васильевна Ширяева йылысь», – гижӧмаӧсь «Подъельск – Пӧддельнӧй» котырын вит во сайын.
А тавося май 13 лунӧ аньлы тырӧма 90 арӧс. И тшупӧда паскӧд йитӧдын «ВКонтактеса» аслас лист бокын Надежда нылыс йӧзӧдӧма сыкӧд зэв лӧсьыд сёрни-гижӧд. Вӧзъям и газет лыддьысьяслы тӧдмасьны сыӧн.
«Дёма грездад гажаа овлім…»
(мамлӧн олӧм йылысь казьтылӧм)
Мамӧкӧд важся фотокарточкаяс видлалігмоз ме юасьышті сійӧс. Гашкӧ, коліс татшӧм вар-гӧмъяссӧ водзджык нин панлыны, но он тай кадсӧ бӧрӧ бергӧд. Мый эм, сійӧ и эм. Сизим во сайын тайӧ сёрниыс вӧлі.
–Мам, висьтав, кытысь тіян татшӧм фотоясыс? Дёмаӧдзыс нӧ, сэтшӧм ылі грездӧдзыс, коді волывліс фотоаппаратнас?
–Дёмаӧ фотографируйтны волывлiс Дзоля Иван Вась. Уджалiс сельсӧветын, сэні вӧчавліс снимокъястӧ. Миян эм фото, кӧнi Ангелинаӧс моздорын кута, сылы некымын тӧлысь на, тайӧ 1962 во. Сэнi сулалӧны челядь, батьыд, Наде бабыд да Люба тьӧткаыд.
–Ыджыд мамыд да ыджыд батьыд кодъяс?
–Менам Назар Митрей ыджыд батьӧй капканъяснад кыйсис, ёна вердiс миянӧс пӧткаӧн война дырйиыд. Пӧрысь каднас сэсся олiс Вылыс Вочын. Сылӧн вӧр керкаыс вӧлі Дём ёль дорын, кӧнi мельничаыд тай вӧлi, Вождінлань кайигӧн. Сiдзи и ставсӧ кисьтiсны. Кусіс олӧмыс Дёмаын. Пилорама вӧлi, мыйта вӧр пилитiсны да лэччӧдлiсны карӧ машинаясӧн. Третьяков шопераліс, пилитӧм тьӧс лэччӧдлігмоз и ваяліс миянлысь грузъястӧ, кор татчӧ, Пӧддельнӧяд, вуджим. Дёмасьыд мӧсъяссӧ Вочӧ лэччӧдiсны, а детсадлы кольлiсны на куим мӧс, и ме жӧ вӧлi лысьта найӧс. Колмогор пӧрӧдаяс, Гуаш, Говориння, а коймӧдсӧ ог тӧд, кыдзи шуисны. Менам челядьыд вӧлi радейтӧны мӧсъястӧ да, Вочад велӧдчигӧн вӧлi тӧдӧны да матыстчӧны на дорӧ, кор лэдзаласны йирсьынысӧ.
–Вочас интернатӧ лэччӧдісны челядьсӧ, кор бырӧдісны Дёмасьыд школасӧ?
–Ме тай помнита, Зина чой на велӧдіс, меным вит ли квайт арӧс вӧлі. Тайӧ 1976-1977 воясӧ кӧ вӧлі-а?
Зинаыд ӧти во велӧдiс на Дёма школаын, сэнi коймӧд классӧдз велӧдiсны. Сэсся Вочад вӧлi лэччӧдӧны. Эдик Вочад на велӧдчис жӧ. Сэтчӧ мунтӧдз ӧд вӧлi гортысь мӧсъястӧ лысьтӧ нин. Ставсӧ кужис вӧчнытӧ, горт гӧгӧрад ноксьӧ вӧлi. Тан вед сэтшӧм жӧ. Андрей сiйӧ ыджыдджык да отсасьӧ жӧ горт гӧгӧр, сьӧкыд уджъястӧ вӧчӧ. Но Вочад лэччӧм бӧрын челядь менам вежсисны. Интернатад олӧны да, локтасны гортад, да оз гӧгӧрвоны отсасьнытӧ мырдысь тшӧктытӧг. Эдик во велӧдчис бокын да сэсся мӧдкодь жӧ лои, мырдысь колӧ тшӧктыны, эз кут аддзыны уджсӧ.
–А тэ кыдзи петін верӧс саяд?
–Меным дас квайт арӧс вӧлі, гортысь плетьӧн верӧс сайӧ вӧтлісны. Улыс Вочӧ Сандра Иван сайӧ сетісны. Мамыслӧн ӧтка пи. Гортсаяс чайтісны, ме кута бура овны. Семьяным ӧд ыджыд, 8 морта, мам ӧтнасӧн быдтысис. Батьным ӧд война вылӧ уси, эз лок. А ме сэні, Вочад, вой узи да мӧд асывнас пышйи. Мамыс абу весиг тӧдлӧма, бӧрынджык тай кывсьыліс, мыйла пӧ бара эг ӧтлаын узьнысӧ водтӧд, гашкӧ, и эз пышйы. Кер кылӧданінӧ муні, сэні вӧлі Таттян чой уджалӧ. Менӧ сувтӧдісны вӧвъяс бӧрся дӧзьӧритны. Со и уджавны куті. Сэні кер дорас Опонь уджаліс, батьыд. А сэсся кад мысти коралісны менӧ другыскӧд. Батьыд сайӧ муні. Дёмаӧ ӧтлаын кайим, овмӧдчим дедӧ керкаӧ. Кык судтаа ыджыд керка вӧлі, ми улыс судтаас олім. Вылысас школаыд вӧлі. Уна жыръя керкаыс, унаӧн тай олім-а. Мамӧй оліс, Семӧ дядьӧ, Степан дедӧй гӧтырыскӧд. Гӧтырсӧ Йӧвлашӧн шуисны, рочӧн кӧ, Евлампия. Мамӧй нянь пӧжавліс лесопунктлы.
–Батьтӧ помнитан он?
–Батьӧ воліс воюйтанінсьыс отпускӧ. Гожӧм вӧлі, буракӧ. Картузъяса тай вӧлі, кокньыд паськӧма. Карточка на эм, снимайтчӧма. Степан дед сэсся Вылыс Вочӧ овнысӧ муніс Анна нылыс ордӧ.
–Кымын челядь чужтін?
–Медводдза кагаыс чужис Эля, меным 19 арӧс вӧлі. Сы бӧрся Гришӧ, сэсся Зина, Вась, Ангелина, Коля, Андрей, Эдик и Надя. Дасӧд пи на вӧлі Ваньӧ, да эз дыр ов, больничаас вайӧм бӧрын некымын лун мысти кувсис. Зэв на ёна бӧрді, жаль вӧлі.
–Дёма грездад детсадйыд вӧлі эз?
–Садикыд Левич керкаын вӧлі. Пачьяс на вӧчлім, сёйсӧ асьным талявлім. Сэні йӧв завод вӧлі да, ми Элякӧд на ветлывлім йӧвсӧ бергӧдлыны, нӧк, вый вӧчлім. Поставка сдайтім 1960-1970-ӧд вояснад. Обратсӧ скӧтлы вӧлі вердам. Йӧвсӧ телегаӧн вайлісны заводӧдзыс. Аэропорт на вӧлі чайтӧны вӧчны му гӧра вылас.
–Кутшӧм праздникъяс тіян вӧлiны?
–Гажаа олiм Дёмаад, праздникъясӧ вӧлi гажӧдчам: Ыджыд лунъясӧ, Девятое мая. Симакӧд карточка на эм. Ыджыд лунсӧ сiдзи чукӧртчам вӧлi, но эгӧ веруйтлӧй Енмӧ. Керкаысь керкаӧ ветлӧдлiм, быдлаын вӧлi праздниксӧ вӧчам. Пызантӧ лӧсьӧдан, самӧкур брольган-вӧчан. Коркӧ гӧбӧчӧ дзеблi куим литра бутыль, а сэсся пызан вылӧ лэпті, петкӧдi гӧбӧчсьыд кутшӧмкӧ праздник дырйи сёйигӧн. Самӧкурсӧ вийӧдӧм бӧрас рабсӧ сэсся мӧскыдлы юкталан, кизьӧртан да.
–Мӧстӧ кыдзи шуисны?
–Зэв ыджыд мӧс вӧлi. Сэсся Керчомъяӧ лэччӧдiсны, сэтчӧ вӧлi примитӧны. Сэсся ичӧтджыкӧс босьтiм. Том кадӧ менӧ вӧлi быдлаӧ мӧдӧдӧны. Коркӧ ӧтнамӧс Кулӧмдінӧ ыстiсны карасинла, бӧчка джын меным сетiсны. Лёкиник кока вӧлӧн мунi, пыр полi, мед бӧчкаыс оз пӧр. Узи Керчомъяын зэв шань баб ордын, пыр сы ордӧ узьмӧдчывлiм. Меным 15 ли 16 арӧс вӧлi. Сэки оз юавны вӧлi, кымын арӧс тэныд, мун дай уджав. Мыйла ӧтнамӧс мӧдӧдiсны, ог тӧд. Карасинсӧ вӧлi сэсся магазинсянь вузалӧны. Ньӧбам вӧлi, ог тӧд донсӧ, вунӧма. Лампаӧ кисьтан да пуктан би. Керкаыд карасин дука. Но эгӧ дыр олӧй татшӧм бинас. Электричествоа бисӧ сюйисны жӧ сэсся. Бисӧ сеталысьнас Воробьёв вӧлi. Би станциясянь сеталiс. Пилитчӧны-й быдтор вӧлi да, татшӧм бинад.
–Дёмаад керкаястӧ кыдзи вӧчлiнныд?
–Керкатӧ вӧчны быч уджӧдiм, куим быч вӧлi, а вӧвъястӧ война вылӧ босьтлiсны, эз вӧвны. Кулӧмдінӧдз бычнад грузла лэччыласны весиг вӧлi. Помечӧн лэптам вӧлi керкаястӧ. Люба тьӧтыдлы на сідз кыпӧдлiсны. Выль керкаыд уна вӧлі. Миянлы лэптім, Висер Марья Педӧр Ӧлекӧд, Воробьёвъяс (найӧ керкасӧ Зимстанӧ сэсся босьтiсны), Педӧр Иванлӧн на вӧлi, Кӧсьта Коляяс (магазин сэсся восьтiсны). Симаяс на выль керка лэптылiсны, Паладьяс (пӧрысь мамыс на олiс накӧд). Толя чожыд Анна гӧтырсӧ вайис, вӧлi волӧны Петыр Аннаыслӧн мамыс челядьыскӧд, вертолёт на лэбавлiс да. Гӧтыръяссӧ босьтiсны пермаксьыд, Тымсерысь, Люба тьӧткатӧ батьыдлӧн Петьӧ вокыс вайис, Чепечанкаысь Паладь вӧлi (30-40 км Дёмасянь). Гайныӧ мунiс Педӧр Таттян верӧс сайӧ Степан нима дядьӧ сайӧ. Саньӧ чойлӧн Степан верӧсыс тшӧтш пермакса, локліс уджавны татчӧ да, ӧтлаасисны.
–Туйясыд кутшӧмӧсь вӧліны? Дёмасянь ӧд Улыс Вочӧдз 30 километр.
–Улыс Вочсянь локтан да, воас Вылыс Воч, сэсся Мӧскашор, Сотчӧмув, Ласеёв и вӧлисти на Дёма. Колӧ куим ю вуджны: Воч, Баддя, Сотчӧмув. Татшӧм туйяснад вот и ветлӧдлы, кагаястӧ чужты. Эдиктӧ ме Кулӧмдінын вайи.
Бӧрсӧ Вочӧдз самолётӧн локті. Таттян тьӧткаыд босьтіс да, воим Мӧскашорӧдз. Ме эг мун сы ордӧ, батьыд воча локтіс, сыкӧд подӧн ю дорӧдзыс мунім. Баддя ю дорас кольччи, батьтӧ виччыси. Батьыд Ласеёвӧ кайис отсӧг корны. Паськӧмсӧ ӧтар киас босьтіс, кисӧ лэптіс да ки пӧвнас варччис. Вуджис юсӧ.
Сэсся батьыд да Ласей Гриша другыс мотора пыжӧн локтісны. Дёмаӧдзыд пыжӧн кайим. Ласей Гришыд кага моздорнад миянӧс батьыдкӧд и катӧдіс. Ласей Гришлӧн пи да ныв вӧлі. Зэв ыджыд керка лэптылӧма. Другыслысь нимсӧ Гришӧ пилы сетліс.
–А Кулӧмдін больничаас тэ Эдикнас кыдзи лэччин, май помас ӧд юясыд ойдӧны? Шуан, куим ю пӧ коліс вуджны да?
–Вертолётӧн лэбӧдісны. Мела локтісны нӧсилкиӧн, кагаыд вомӧна куйліс кынӧмын да. Больничаас ки чышкӧдӧн кӧрталісны да бергӧдісны.
Ачым вайи. Нёль кило сайӧ вӧлі, шензьӧны вӧлі врачьясыд, сэтшӧм пӧ ыджыд. Олӧм чӧж быдсямасӧ тӧдлім.
–Менӧ кыдзи чужтін?
–Тэнӧ вайны муні вӧла доддьӧн, а локті верзьӧмаӧн. Семӧ Витьӧясын Улыс Вочын узи, а гашкӧ, Аликыс вӧлі да, ог нин помнит.
Менӧ схваткиыд босьтіс да, ас кокӧн муні больничаас.
Бӧрсӧ кайны батьыд верзьӧмаӧн локтӧма миянла. Кыдзкӧ тай пыжӧн вуджим Воч юсӧ, а Баддясӧ да Сотчӧмувсӧ поскӧд на вуджим, сэні пода пос вӧлі лӧсьӧдлӧны. Абу на вӧлі ойдӧма. Пода пос вӧлі, кутчысяна, сэті вӧлі ветлам. Вуджим тай да, дерт, ме подӧн шлопки, а батьыд кага моздорнас верзьӧма муніс.
Мукӧд челядьсӧ гортын пач костын вайи, сӧмын Васьӧс гидын чужті, а Зинаӧс – Рӧман керкаын. Сэні олісны Терень Иван да Галина, батьыдлӧн чойыс. Верӧсыс тай эз вӧв, Галина тьӧткаыдкӧд мыйкӧ джоджас вольсыштім, дай чужті. Наде бабтӧ корим. Сэсся фельдшер на локтіс. Кӧсьта Колялӧн Валя гӧтырыс фельдшераліс, менӧ вӧлі годокӧн шуӧ. Найӧ сэсся Зимстанӧ овны лэччылісны.
А Васьӧс – гидын. Лэччи гидас, гортын пӧч мамыд вӧлі, повзи сыысь, Усьтин пӧчсьыд. Джо-джас купайка вольсалі, чужті да гартышті купайкаас няйтнас и ставнас, и гортӧ локті. Кильчӧ вылас паныдаси пӧч мамыдкӧд, шензис да шензис. Но сэсся эз мун, бӧр бергӧдчис да, дерт, отсалісны меным бабыдкӧд. Мый вӧчны вӧчисны, а ме эбӧстӧм да, тімбыльтчи-водышті, дерт, кӧнкӧ.
Эдик бӧрся сизим тӧлысся кага куліс, косӧн коли кынӧмад. Ӧти удж помала, идрася дворын, а ваыд менам муніс. Гортӧ локті, гӧг сюрӧсыс кагаыдлӧн петӧма. Вертолёттӧ эськӧ корисны, лэбӧдісны менӧ Кулӧмдінад, но эз нин вермыны спаситны.
Вит тӧлысся кага бара вошті та бӧрын. Кровиті да, кагаыд бара куліс. Гортӧ катӧдлі да пывсян сайӧ дзеблі. Тайӧ менам Ен водзас зэв ыджыд мыж лои. Дерт, висьтасьлі да каитчылі таысь.
–Мыйкӧ помнитан на Дёма олӧмсьыд?
–Помнита госпромхозӧ пыран лунсӧ. Кык ыджыд пызан вӧлі, потӧ вӧлі сёянсьыс. Торйӧн вӧлі гырысьяслы и челядьлы.
Васьлы вӧлі 7 ли 8 арӧс, колӧкӧ, и 6 на. Струба дорас, Арсень керка дорас, пызанъясыс вӧліны.
Арсеньыс сэсся Пӧдтыбокӧ вуджис, Ёгор Зинакӧд тшӧтшъя. Первой кадсӧ стрӧитчыны вӧрсӧ ӧшкӧн ваялісны. Сэсся тракторъяс лоины жӧ. «Труд-земля» колхоз дырйиыс комбайн на вӧлі няньтӧ вундӧ.
Гумла на вӧлі, 2-3 судтаа, Зоя Вите керка дорын, тусьсӧ косьтӧны вӧлі сэні. Комбайннас Воробьёв на уджавліс.
–Кутшӧм уджъяс вылын уджавлін?
–Том кадыд тай кольӧма сьӧкыд уджас. Дас квайт арӧсаӧс конюкӧ, ныв мортӧс, мӧдӧдісны.
Дёмаад кукань видзи, куим мӧс на лысьтылі, садикыслы кутісны найӧс. Чужтыси-быдтыси, и пыр уджалі. Коймӧд лунас, чужтан кагатӧ да, петан вӧлі уджавны.
Сьӧкыдсӧ кыским уна жӧ. Нывбабаяс завидьтӧны меным вӧлі. Шуасны на, Зара пӧ, тэныд лӧсьыд, гортад бабыд тіян эм. Ставыс дась, локтан удж вывсьыд да.
Дерт, бабыд, кор вермис на да ён вӧлі, пусяс-пӧжасяс, челядьтӧ дӧзьӧритас-видзас. Дерт, бур. Батьыд пыр кывзысис да ёна пыдди пуктіс мамсӧ. Наде бабыдлӧн Ӧндрей верӧсыс война вылын жӧ уси, ӧтнас быдтысис. Опоньыд медыджыд пи вӧлі.
–Ассьыд чой-воктӧ висьтав, кодъяс?
–Кодъяс? Славчик, Генрик, Вадим, Толя, Таттян, Анна, Саньӧ. Якӧ Епӧ Степан Васьлӧн челядь ставным ми. Батьясыд тай миян мунлӧмаӧсь Навӧлӧксьыд выль оланін корсьны, аслыныс олӧм лӧсьӧдны.
* * *
Аттьӧ мамуклы миянӧс чужтӧм-быдтӧмысь. Аслас олӧмӧн петкӧдліс, кыдзи колӧ овны-уджавны, мукӧдсӧ пыдди пуктыны. Сійӧ миян абу уна сёрниа, эз некод йылысь сёрни паськӧдлы.
Отсӧгла кӧ шыасясны, пыр отсалас. Пызаныс чегӧ чӧскыд сёянысь. Пыр вӧлі пӧжӧм пувйыд, чӧдъя варенньӧыд, сола тшакыд, шома капустаыд, паренчаыд, азя шыдыд, пӧжалӧм няньыд.
Радейтіс лыддьысьны. Пыр судзӧдліс «Коми му», «Войвыв кодзув», «Чушканзі».
Луннас меным тшӧкыда гораа лыддьывліс «Войвыв кодзув» журналысь коми гижысьяслысь висьт-повесьт. А пыртчӧм бӧрас нин пыр лыддис комиӧн Ен Кыв, медсясӧ Псалтыр. Отсасис меным вуджӧдчигъясӧ.
Дёма грездын Опонь да Зара коркӧ йитісны олӧмнысӧ, чужтісны 9 челядь. Кык мортсянь петіс да ӧні вӧльнӧй светас олӧ 80 морт, а гашкӧ, унджык нин!
Чолӧмалам мамӧс, Заря Васильевнаӧс, 90 арӧс тырӧмӧн!
<> Надежда Габова. Снимокъясыс авторлӧн гортса архивысь.