Тайӧ тӧлысся гижӧдыс лоас тувсовъя приметаяс йылысь. Юӧрсӧ лӧсьӧдігӧн вӧдитчи С.Я.Маршак нима Коми Республикаса вужвойтыр челядь библиотекаысь «Коми йӧзкостса приметаяс» небӧгӧн.
Коми йӧз шулӧмаӧсь, мый тулысыс воӧ Йӧлдӧкея лунӧ (март 14 лунӧ). Буретш сэки вӧр-ваыс пондӧ садьмыны-палявны кузь тӧв бӧрся, луныс да войыс лоӧны ӧткузьтаӧсь. Тайӧ лунӧ ва серти артавлӧмаӧсь, кутшӧм тулыс виччысьӧ йӧзсӧ: «Йӧлдӧкея дырйи – чипанлы юмӧн ва, Благовещенньӧ дырйи (апрель 7 лунӧ) – ӧшлы юмӧн, Ёгорей дырйи (май 6 лунӧ) – уна ва». Йӧлдӧкеяӧдз кӧ кӧдзыд поводдя, а сэсся вӧлисти шондӧдас, тулысыс шоныд лоас. Войтва кӧ виялӧ, тулысыс воас водз да лоас кузь, буситыштас кӧ – дженьыд. Керка вевт кӧ кос, да войтва тусь оз усь, тулысыс сёрмас, лоас кузь да кӧдзыд. Лун тӧв кӧ пӧльтӧ, тулыс пом дженьыд лоӧ, вой тӧв кӧ – кузь. Тӧвру сертиыс артыштлісны тшӧтш и гожӧмсӧ. Лун тӧв Йӧлдӧкеяӧ тунавліс зэра гожӧм, вой тӧв – кӧдзыд гожӧм. Лун тӧлыс вӧлі кивыв чери кы-йысьяслы: уна чери ваяс, бура кутас шедны.
Важ йӧз серти, тулысыс да тӧлыс паныдасьлӧны куимысь. Первойысьсӧ Йӧлдӧкея лунӧ, мӧдысьсӧ Василей дырйи (март 20 лунӧ), коймӧдысьсӧ – Ӧлексей вылӧ (март 30 лунӧ). Тувсовъя Василей лунӧ лымйыс ёнакодь нин сылӧ: кӧза-бальӧлы юмӧн сюрӧ. Ӧлексей лун серти артавлісны гожӧмсӧ: кутшӧмӧн лоас тайӧ луныс, сэтшӧм гожӧм и пуксяс.
Водз да кӧдзыд тулыс вылӧ индӧны кузь йинёньяс, вӧрса пуяс вылын уна коль, сизьлӧн дыр котшкӧдчӧм, кӧчлӧн туйланьӧ лым шыблалӧм.
– Сизь кӧ регыд торгас, дженьыд тулыс лоӧ, кузя кӧ торгас – кузь тулыс лоӧ.
– Лымсӧ кӧ кӧчыс пуркйӧ туйланьыс, кузь тулыс пом лоӧ, а вӧрланьыс кӧ гудйӧ, дженьыд тулыс пом лоӧ.
– Кузь тулыс водзын жӧлӧб дорӧ йи кузя нюжӧдчӧ.
– Жӧлӧб помын кӧ йиыс кузя ӧшалӧ, ид-сю лоӧ кузь.
– Коль артмӧ кӧдзыд тулыс помӧ.
Тайӧ приметаясыс миян олӧмын, позьӧ шуны, век на стӧча висьталӧны поводдя йывсьыс.
Водзті унатор видзӧдісны Ыджыд видз дырйи, торъя нин Чистӧй седьмицаӧ: вылын али улын шондіыс, кутшӧм тӧв пӧльтӧ, кыдзи туктӧ пуяс вылын гар. Ёна синйисны берба. Сы серти артавлісны, кутшӧм лоас сю урожай. Вой тӧла кӧ Берба лунӧ – зэв бура рӧдмас сю. Ыджыд лун дырйи йӧзыс артавлісны поводдясӧ сизим вежон кежлӧ, буретш Троичаӧдз.
– Ыджыд четвергӧ кӧ астов, нелямын астов на лоӧ.
Олӧма йӧз видзӧдлісны шонді вылӧ рӧма стеклӧтор пыр. Шондіыс кӧ стеклӧ пырыс пӧртмасьӧ – бур урожая во лоас, яръюгыд кӧ – гымалас унаысь, вермас йи шер мунны. Кымӧра кӧ, тшака во лоас.
– Ыджыд лун бур, шондіыс ворсӧ – мича, бур во лоӧ.
Март 22 лунӧ йӧз пасйылісны «Сорока» гаж. Тайӧ нимыс абу «катша» кывсянь. Вежӧртасыс – «Нелямын вежа Севатийскӧй мученик». Сорокаыс веськалӧ тувсовъя войкузялун вылӧ. Сы бӧрся пӧ асъявылыс нелямынысь на вермас кынтавлыны. Сорока дырйи, мед водзӧ вылӧ лоас бур да няня-сола во, пӧжавлісны нелямын сӧчӧн да гӧститӧдлісны ӧта-мӧдсӧ. Тувсовъя войкузялунӧ гуысь петӧны ошъяс: узяніныс кӧтасьӧ, воӧ ва.
Мартыд эськӧ тулыс нин, да кӧдзыдъясысь колӧ на повны. Коми йӧз та серти шулісны: «Март тӧлысьыд куим вося ичмоньлысь нёньсӧ кынтылӧма, сизим арӧса ӧшлысь сюрсӧ чегъявлӧма».
Апрель 7 лунӧ пасйӧны ыджыд гаж – Благовещенньӧ. Сэки некодлы оз позь уджавны, Енмыс ёрас. Кӧк пӧ тайӧ лунӧ поз вӧчлӧма да нэм кежлӧ позтӧг кольӧма. Нывъяслы тайӧ лунӧ оз поз весиг кӧса кыны. Коді кыас – век кутас лёзьӧн ветлыны. Выль паськӧм Благовещенньӧ дырйи тшӧтш оз позь пасьтавны. Курӧг кӧ вайӧ медводдза кольк, колӧ бытьӧн шыбитны сійӧс. Тайӧ лунсяньыс дадь туй тшыкӧ, вежӧны телега вылӧ.
– Благовещенньӧ лунӧ кӧ керка вылын лым, Ёгорей лунӧ ыб вылын лым жӧ.
– Благовещенньӧӧдз кӧ джыджъяс оз локны, тулыс помыс лоас кӧдзыд.
– Благовещенньӧ дырйи гымалӧм бур урожай кежлӧ.
Миян войвылын тулысыд ыждалан руа. Апрель тӧлысьӧ, весиг майнас на, вермас лымъявны, еджыд тӧв бӧр косавлӧ. Шуӧны, лым кӧ водз заводитӧ сывны, сідзкӧ, дыр на оз ставнас сыв, кузь тулыс лоас. Чайтлісны, мый кодзувкоткар вылысь кӧ лымйыс войвывсянь сылӧ, сідзкӧ, гожӧмыс лоас шоныд да кузькодь, а лунвывсянь кӧ – кӧдзыд да дженьыд.
Шондӧдӧм вылӧ индӧ тӧвйысь лэбачьяслӧн воӧм. Медводз гортланьӧ локтӧны сьӧд ракаяс, ябыръяс да сырчикъяс. Лэбачьяс воӧмкӧд комилӧн йитчӧмаӧсь со татшӧм приметаяс.
– Вадор кай воӧма нин – сэсся шондӧдас.
– Сьӧд ракаяс воӧмаӧсь – сэсся шондӧдас.
– Сырчик кӧ локтас водз – сэсся шондӧдас.
– Сырчик воӧм бӧрын дас кык лун мысти йи кывтас.
– Каля кӧ йи кылалігӧн воас, бур во оз на ло.
Уна примета йитӧны йи кылалӧмкӧд. Водзӧ вайӧда некымынӧс.
– Шондіыс выліті нин ветлӧ – регыд ва воссяс.
– Йи кылалігӧн кӧ йиыс уна кольӧ берегас, сэк йӧзлы сьӧкыд во лоӧ.
– Йи кылалігӧн кӧ купайтчан, став вомидз мунас.
– Йи кылалігас кӧ йиыс вылӧ кольӧ берегӧ, сэки ыджыд ва лоӧ.
– Йи кӧ ёна чукӧрӧн сюйӧма, бур во лоӧ, му вылӧ уна чумали сувтас.
Бур кӧзяин век радліс ыджыд валы да ытвалы: туруна во лоас.
– Тулысыд кӧ друг лэдзас, ойдас.
– Посни комлӧн чеччалӧм – ва туӧм водзын.
– Налим куйлӧ юрнас ва кывтчӧс – ва туӧм водзын.
– Чери кӧ гыбалӧ, ва туас.
Ёгорей лунӧ видзӧдӧны, кылалӧ оз йи. Кылалас – тувсов Микӧла дырйи веж турун петас. Кос турун тырмывліс буретш тувсов Микӧлаӧдз (май 22 лун).
– Ёгорей ваа лоӧ – Микӧла туруна лоӧ.
– Ёгорей дырйи кӧдзыд, сю бура артмас.
– Ёгорей дырйи кӧ вой тӧв, нелямын лун лоӧ вой тӧла.
Войдӧр поводдясӧ тунавлӧмаӧсь весиг гут-гаг да пемӧсъяс серти. Шуам, тулысын кӧ первой аддзан шыр – бур лоӧ, лягуша кӧ – пиалан, а лёк гаг – лёк водзӧ аддзан. Нӧшта татшӧм примета вӧвлӧма: тулысын бобув либӧ мазі первой аддзан – во чӧж нимкодясян.
Льӧм дзоридзалӧм серти видзӧдлӧмаӧсь, лоас оз чӧдъя гожӧм.
– Уна льӧм дзоридз – чӧд лоас, тӧлыс кӧ нуас дзоридзсӧ – оз ло.
Тувсовъя приметаяс ёна отсавлісны артавны, кор да мый кӧдзны, мед лоас бур урожай. Ӧнія кадӧ позьӧ жӧ вӧдитчыны тайӧ приметаяснас. Роч муын ёна паськалӧма тӧлысь серти календар, но миян кӧдзыд войвылын сійӧ оз стӧча петкӧдлы, да и поводдя висьталысьяс оз жӧ век веськавны стӧча.
Вӧдитчан ӧшмӧс:
Коми народные приметы = Йӧзкоста коми приметаяс / [сост., вступ. ст., пер. Веры Кудряшовой]. – Сыктывкар: Эском, 2007. – 185, [5]с. с.: ил.
Любовь Плехова С.Я.Маршак нима Коми Республикаса вужвойтыр челядь библиотекаын уджалысь