Сосновскийлысь борщевиксӧ 1944 воын на Грузияын туялӧма ботаник Ида Манденова. Тайӧ джуджыд быдмӧгсӧ сэки нин нимтылӧмаӧсь губодуйӧн: арнас сыысь скӧтлӧн пӧльтчылӧма пар-льӧбйыс.
Ида Манденова адгумыслы сетӧма аслас уджъёрт, Кавказса быдмӧгъяс туялысь Дмитрий Сосновскийлысь ним. Ачыс Дмитрий Иванович тайӧ быдмӧгыскӧд некыдз абу йитчӧма и сылӧн паськалӧмысь абу мыжа.
Войнабӧрся тшыг кадӧ колӧ вӧлі ӧдйӧ сувтӧдны кок йылас пузувтӧм видз-му овмӧс, сетны йӧзыслы унджык йӧв-яй.
Учёнӧйяс вӧзйӧмаӧсь вӧдитны Сосновскийлысь борщевиксӧ, ыджыд быдмӧгсьыс пӧ артмӧ пӧтӧса уна силос да.
Кавказысь вайӧм кӧйдысыс ӧдйӧ разалӧма институтъяс, опытнӧй станцияяс да овмӧсъяс костын. 1960-1970 воясын нин тайӧ культурасӧ вӧдитӧмаӧсь Санкт-Петербург да Москва гӧгӧрын, вайӧмаӧсь тшӧтш и Комиӧ.
Адгумыс и збыльысь сетӧма бур урожай. Но скӧт видзысьяс казялӧмаӧсь, йӧв-яяс пӧ кылӧ быдмӧгыслӧн кургов кӧр да дук.
Сэсся и скӧт дорын да му вылын зільысьяс пиысь уналӧн сотчалӧма кучикыс.
1980-ӧд воясын овмӧсъяс эновтчӧмаӧсь тайӧ культурасьыс, а Сӧветскӧй Союз киссьӧмкӧд тшӧтш бырӧмаӧсь и совхозъяс. Куим метр судта да уна еджыд юра гундыр водзын воссьӧма вӧвлӧм совхозъяслӧн эндӧм помтӧм му-видз. Паськыд коръя адгумыс ӧдйӧ пӧдтӧма мукӧд быдмӧгсӧ, сійӧ зэв бура быдмӧ и шор да туй пӧлӧн, гид-карта да йӧз оланін гӧгӧр.
2015 воын борщевиксӧ шуӧмаӧсь ёг турунӧн, а нӧшта куим во мысти йӧзсӧ да предприятие-котырӧн веськӧдлысьясӧс мӧдӧмаӧсь стрӧжитны йӧрас быдман адгумйысь.
Мӧйму июль 31 лунӧ весиг Россияса президент кырымаліс тайӧ быдмӧгсӧ бырӧдӧм кузя оланпас.
Сы серти 2026 вося март 1 лунсянь град йӧрын, дачаын быдман борщевикысь перъясны 5-50 сюрс шайт штрап.
Предприятие-организацияӧн веськӧдлысь адгумӧн тырӧм муысь вермас воштыны и 500 сюрс шайтсянь миллионӧдз.
Республикаса бӧръя юралысьяс пиысь быдӧн кӧсйысьліс мездыны Коми мунымӧс кучик сотан быдмӧгсьыс.
Сергей Гапликов дырйи на лӧсьӧдлісны сідз шусяна дорожнӧй карта, мый серти пӧ нёль воӧн та могысь вичмӧдасны 400 миллион шайт да весаласны 3 сюрс гектар. Владимир Уйба ӧшӧдіс тайӧ могсӧ… ыжъяс вылӧ. Химия сорасыс пӧ мӧрччӧ йӧз дзоньвидзалунлы, а пемӧсъясыд окотапырысь йирасны веж быдмӧгсӧ. Но ставыс кӧсйӧмӧн и колис, сьӧмыс эз чукты борщевиклы паныд тыш вылас да.
Талун республикаын адгумыс паськалӧма ылӧсас дас сюрс гектар нин, на лыдысь кык сюрсыс – кар-посёлокын да сикт-грездын. Сійӧс бырӧдӧм могысь пӧ вонас колӧ 60 миллион шайт.
Эз ӧвтыштчы тайӧ могсьыс и Коми Республикаса юралысьлысь удж вӧчысь Ростислав Гольдштейн. Регионса видз-му овмӧс министрлысь удж вӧчысь Сергей Елдинлы сійӧ индіс, мый пӧ юртӧ жуглан, ветлы пӧ опытла Москва обласьтӧ.
Сергей Николаевич ветліс Волоколамск кытшса Красногорскӧ, аддзысьліс видз-му овмӧсын сэтчӧс зільысьяскӧд да видзӧдліс, кыдзи сэні тышкасьӧны адгумлы паныд.
А республикаса видз-му овмӧсын зільысьяслӧн «Му-видз лун – 2025» семинар дырйи Москва обласьтса да Санкт-Петербургса специалистъяс петкӧдлісны тайӧс Сыктыв районса Визинын Войвыв госсорткомиссияса овмӧслӧн муяс вылын.
Москва обласьтса видз му овмӧсын зільысь Кирилл Толдов шмонитігмоз юксис, Комиын пӧ шемӧсми, важӧн нин эг аддзыв борщевиклысь татшӧм «озыр урожайсӧ» да. Сійӧ висьталіс:
–Москва обласьтын адгумлы паныд тышкасям 2018 восянь. Тайӧ зэв ыджыд уджтас, бырӧдам сӧмын на петӧм быдмӧгсӧ и дзордзалысьсӧ нин му-видз вылысь, туй бокысь и ас овмӧс йӧръясысь. Ытшкам, гӧрам, резам химия сорасӧн. Та вӧсна кывкутӧ видз-му овмӧс министерство, медводз сыысь, медым став уджыс вӧчсис оланпас серти.
Казялім, ытшкӧмысь ыджыд водзӧсыс абу. Мӧдарӧ, мойдын моз гундырлӧн керыштӧм юр пыдди быдмӧ вит. Гӧрны да кӧдзны адгум пыдди кутшӧмкӧ культура, дерт, бурджык, но тайӧ зэв дона, да и дыр кад колӧ.
80 прӧчент паськыд мусӧ киськалам химия сорасӧн. Татшӧм ногӧн 2018 восянь весалім вит сюрс гектар.
Тулыс-гожӧмын тайӧс вӧчам кыкысь, майын да июньын, кор быдмӧгыс пидзӧсӧдз на. Но кутшӧмкӧ помка вӧсна кӧ ас кадӧ ог слӧймӧй тайӧс вӧчны, колӧ киськавны и кык-куим метрасӧ, локтан воӧ пыр нин этшаджык петас.
Резӧминас оз сӧмын борщевик быр, некымын во некутшӧм быдмӧг оз пет. Оланпас серти мукӧдлаас оз позь вӧдитчыны химияӧн, та вӧсна кӧнсюрӧ ковмӧ ытшкыны.
Москва обласьтын видз-му овмӧсса министрӧс вежысь Александр Стиславский:
–Фермер-крестьянин овмӧсын, гӧгӧрвоана, абу кивыв вӧдитчыны агродронӧн, но странаса гырысь предприятиеясын, кӧні угоддьӧыс 50 сюрсысь унджык гектар, важӧн нин отсасьӧны татшӧм агрегатъясыс, сэні дзонь пилотаж котыръяс, кӧні кызь кымын дрон да некымын оператор. На отсӧгӧн оз сӧмын адгум вылӧ коявны гербицид, но вӧчӧны и мукӧд агротехника удж, шуам, разӧдӧны мувердас, микроэлемент да мукӧдтор.
Татшӧм дрон котырыс медся уна Самара да Тула обласьтъясын. Бӧръя кадӧ ёна вӧдитчӧны Сибырын, Благовещенскын. Водзтіджык дронъяс лэбалісны Краснодар крайса му-видз весьтын, но спецоперациякӧд йитӧдын татшӧм уджъяссӧ дугӧдісны, енэжсӧ сэні «пӧдлалісны» да.
Тіянӧ ми вайим Китайын вӧчӧм агрегат. Доныс – куим миллион шайт. Сьӧктаыс – 30 килограмм. Та мында жӧ гербицид либӧ мувердас кыпӧдӧ сьӧрсьыс. Миян эмӧсь беспилотникъяс, кодъяс вермӧны лэптыны и 100 килограмм.
Уджӧ босьтчытӧдз на водзвыв ставлы юӧртам, торйӧн нин погона йӧзлы, кодъяс видзӧдӧны енэж бӧрся, кӧні мӧдам коясьны. Но агрегатыс зэв сюсь, казялас кӧ му-видз вывсьыс мортӧс, техника либӧ пемӧс, дугӧдас уджсӧ.
Колӧ и шогмана поводдя – медым вӧлі 20-25 градус шоныд, эз зэр, эз вӧв ёна тӧла.
Дроныс паметяс кутӧ космоссянь вӧчӧм снимокъяс. Мортӧн кӧдзӧм культуратӧ сэтчӧ кокньыдджык пасйыны, ӧд сійӧ быдмӧ сӧмын гӧрӧминас, а борщевикыд вужъясьӧ, кытчӧ тӧлыс нуӧ-разӧдӧ кӧйдыссӧ, мукӧдысьсӧ и раскын.
Химия сораса беспилотниксӧ оператор кыпӧдӧ 5 метр вылнаӧ да ыстӧ му пельӧсас. Аппаратыс лэбалӧ сэтчӧ-татчӧ часнас 15-20 километр ӧдӧн да киськалӧ индӧминсӧ.
Кор гербицидыс помасяс, дроныс дугдӧ уджавны да юрсигусь моз жургӧ-ӧшалӧ ӧтилаын, виччысьӧ операторсянь индӧд. Некутшӧм команда кӧ оз ло, дроныс ачыс бӧр локтӧ да пуксьӧ сэтчӧ, кысянь кыпӧдчыліс. Пластик дозсӧ бара тыртӧны химия сорасӧн, колӧ кӧ, машинасяньыс зарадитӧны аккумуляторсӧ торъя генераторӧн. Операторыслы тырмымӧн личкыны кнопка, и дроныс бара кыпӧдчӧ, лэбӧ буретш сэтчӧ, кӧні помаліс уджсӧ. Дас минутӧн татшӧм ногӧн сійӧ киськалӧ кык, часӧн – дас гектар му-видз.
Дроныс бур и сы боксянь, мый тулысын оз ков виччысьны му косьмӧмсӧ, трактор моз сійӧ оз вӧй, а сідзкӧ, ставсӧ позьӧ вӧчны ас кадӧ. Сэсся дронлы адгумӧн тырӧм виддзӧдз оз ков некутшӧм туй да шор вомӧн пос. Вермас лэблыны кык километр сайӧдз да бӧр локны.
Мувердас разӧдігӧн беспилотникыд трактор-агрегат моз оз таляв быдмӧгсӧ. Видзтыссьӧ и гербицид либӧ мувердас. Быд гектар вылӧ дроныс коялӧ 20 литр, и вӧчӧ тайӧс зэв идӧра, быд пельӧсӧ резӧ ӧткодя.
Нӧшта ӧти буртор. Ӧти операторыс вермӧ веськӧдлыны некымын дронӧн. Но борщевик бырӧдігӧн вӧдитчӧны ӧти беспилотникӧн, стӧч дорвидзӧгыс абу да.
Гӧгӧрвоана, быдӧн оз на сяммы лючки вӧдитчыны татшӧм дона аппаратнас, та вӧсна корӧны специалистъясӧс. Москва обласьтын тайӧ уджсӧ бергӧдӧ «Юнити» котыр.
Сиктын да дачаын олысьяслы век жӧ вӧзъя тшӧкыдджыка ытшкыны адгумсӧ да перъявны вужсӧ. И вӧчны тайӧс став суседыслы ӧтув. Ӧд кӧнкӧ кӧ коляс кӧть ӧти быдмӧг, став зільӧмыд лоас весьшӧрӧ, борщевик кӧйдыссӧ тӧлыс разӧдӧ некымын дас метр ылнаӧ.
Ленинград обласьтысь «Август» фирмаса специалистъяс Валерий Павленко да Алексей Морозов тӧдмӧдісны адгум сотан сорасъясӧн:
–Медым мездыны мусӧ тайӧ быдмӧгсьыс да бӧрас сэтчӧ кӧдзны-пуктыны анькытш, злак турун, картупель да мукӧд град выв пуктас, позьӧ киськавны «Торнадо 549» гербицид да «Адью» адъювант сорасӧн.
Зӧр да злак турун кӧдзтӧдз вӧчӧны чорыдджык сорас, воддзаас содтӧны «Магнум» гербицид.
Комиын синмӧ шыбитчисны борщевикӧн тырӧм фермаяс. Скӧт карта, туй пӧлӧн, морт оланін да промышленнӧй стрӧйба гӧгӧр резам «Магнум» сора «Адьюӧн».
Электролиния, трубопровод пӧлӧн, а сідзжӧ муяс вылын, кӧні немтор оз быдтыны, адгум бырӧдӧм могысь «Магнум»-«Адью» сорассӧ ёнмӧдам «Горгон» гербицидӧн.
Нёльнан сораснас резӧм бӧрын вит лун мысти нин казяланныд нярмӧм адгумсӧ. Локтан воын сэні борщевикыс оз нин пет. Гербицидыс оз сӧмын быдмӧгсӧ сот, но и виӧ кӧйдыссӧ.
Коялӧмсяньыс 14 лун мысти мусӧ позьӧ гӧрны нин да кӧдзны анькыш, зӧр либӧ турун. Картупель пуктӧмӧн бурджык нӧрӧвитлыны некымын во.
Гербицидысь повны оз ков. Мортлы да пемӧслы сійӧ оз йидж. Сійӧ жӧ «Торнадоыс» серти куим пӧв ёнджыка омӧльтӧ дзоньвидзалунтӧ сов.
Тайӧ гербицидыс 3-4 час мысти нин вошӧ мусьыс, да сы бӧрын позьӧ пуктыны картупель. Йӧзыс дачаын да град йӧрас асьныс вермасны вӧдитчыны гербицидӧн да резны адгумсӧ.
Ті кӧ ёна майшасянныд экология да дзоньвидзалун вӧсна, тшӧкыдджыка ытшкӧй. Ӧні ми гӧгӧрвоам, мыйла Коми тырӧма куим метр судта адгум раскӧн…
Наука отсасьӧ жӧ
Коми наука шӧринысь агробиотехнология да химия институтъясысь специалистъяс корсьысьӧны, кыдзи озырмӧдны мусӧ колана минералӧн, дорйыны быдмӧгсӧ номыр- гагйысь да висьӧмъясысь, а сідзжӧ содтыны урожай.
Кыдз висьталіс техническӧй наукаса кандидат, институтса научнӧй сотрудник Ирина Шарапова, картупель му вылын найӧ коймӧд во нин вӧдитчӧны 12 сикас биопрепаратӧн. Тайӧ – бактерияа культураяс, на лыдын псевдомонада, бацилла, энтомопатоген, триходерм да мукӧд. Мортлы да пемӧслы найӧ оз йиджны, дженьыд кадӧн сылӧны муас да.
Сораснас картупельсӧ резӧны пуктытӧдзыс на, а позьӧ тайӧс вӧчны и дзоридзалігас нин, быд гектар вылӧ 0,5 литр.
Тайӧ микроорганизмъясыс тышкасьӧны номыр-гаглы, висьӧмлы да весиг шырлы паныд, ёнмӧдӧны быдмӧгыслысь иммунитет.
Комиын картупель медсясӧ висьӧ ризоктониозӧн да фитофтораӧн, гежӧдджыка макроспориозӧн да альтернариозӧн.
Номыр-гагйысь медся ёна дӧзмӧдчӧны проволочник да арся совка. Бӧръя кадӧ паськалӧ и зарни нематода. Сыысь химияӧн он мынтӧдчы, он кӧ нин сэтшӧма киськав, мый сэні сэсся немтор оз быдмы.
Фитопатогенӧн оз позь вӧдитчыны му вылын, та вӧсна став опытсӧ нуӧдӧны лабораторияын. Препаратнас киськалісны «Невский», «Церата» да «Чародей» сорта картупель. Некутшӧм ви-сьӧм-гаг абу кӧвъясьӧма. Картупель да зӧр воӧма 10-40 прӧчентӧн унджык.
Химия сорас серти биопрепаратыс бур и сыӧн, мый сійӧс кӧть мыйта кисьт, лёкыс оз ло. Таысь муыс сӧмын бурмӧ, сэтысь бырӧны свинеч да гербицид.
Агробиотехнология да химия институтъясысь специалистъяс ньыв да пожӧм лыскысь некымын во сайын нин вӧчӧмаӧсь «Вӧр-ва» да «Вӧр-ва ёль» препаратъяс. Наӧн важӧн нин вӧдитчӧны республикаысь, странаса лунвыв регионъясысь да весиг суйӧр сайысь видз-му овмӧсын зільысьяс. Быдмӧгъяс наысь оз висьны, ӧдйӧ быдмӧны. Препаратсӧ сетӧны и пемӧс-лэбачлы. Найӧ бура тшӧгӧны, вайӧны унджык кольк, лысьтӧны госаджык йӧв. «Вӧр-ва ёльӧн» юктӧдӧмаӧсь ыжъясӧс, да вуруныс налӧн тӧдчымӧн бурмӧма жӧ.
Сыктывкарса учёнӧйяс сідзжӧ туялӧны, кыдзи бурджыка сюйны мувердас. Химия наукаса кандидат, институтса научнӧй сотрудник Ольга Броварова висьталіс пилипызьысь, вермикулитысь, торфысь да сур дрӧбинаысь вӧчӧм гранулаяс йылысь, кодъясӧс муас сюйтӧдз кӧтӧдӧны колана препаратӧн.
Ӧти гектар вылӧ тырмымӧн 200-300 грамм. Ӧти-кӧ, татшӧминас быдмӧг вужъяс кокньыд- джыка веськалӧ сынӧд, а мӧд-кӧ, дженьыд кадӧн гранулаясыс сісьмӧны, артмӧ аслыссяма мувердас. Сэк жӧ гумин кислота, минеральнӧй содтӧд да активируйтӧм шом ёнмӧдӧны-вердӧны быдмӧгсӧ.
Сідз, «Невский» сорта картупель артмӧма кык пӧв унджык 2,5-4 прӧчента гумин кислотаӧн киськалӧмысь.
Сэк жӧ картупельлы медся ёна колӧ калий, сытӧг сійӧ оз во. Этшаджык колӧны азот да фосфор. Тайӧ культураыс радейтӧ куйӧд да гумин кислота. Но ставсӧ колӧ сюйны кужӧмӧн. Шуам, азотыс кӧ лоас колана мындаысь унжык, став выныс мунас веж корйӧ, а картупельыс гӧрддзасяс сёрӧн.
Та вӧсна пыр колӧ сюся лыддьыны, мый гижӧма мувердас тубрасас.
Комиын мусиныс пӧим сяма лыа сёй (рочӧн кӧ, подзолистӧй) да шома, рН-ыс 4,5 (а колӧ – 7).
Регионын «Агроснаб» котырӧн веськӧдлысь Артём Кузмиренко висьталіс «Кальциприл» препарат йылысь. Сійӧс вӧчӧмаӧсь кальций карбонатысь да кальций гидроксидысь. Киров обласьтын вит во нин сыӧн вӧдитчӧны.
Медым чинтыны му шомсӧ, быд гектар вылӧ разӧдӧны 1-1,5 тонна препарат. Таӧдз ковмылӧма разӧдны 5 тонна доломит пызь.
«Кальциприлыс» бӧръя сертиыс озджык пуркъяв, а бустӧг киссьӧ. Васӧд муӧ йиджӧ ӧдйӧджык, да водзӧсыс ыджыдджык.
«Росагролизинг» котырысь специалистъяс Ярослав Тищенко да Камиль Истамбулов тӧдмӧдісны, мыйсяма техника эм налӧн да кыдзи сійӧс позьӧ ньӧбны.
Видз-му овмӧсын зільысьяслы вӧзйисны Россияса да суйӧрсайса трактор-агрегат, запчасьт, тюкуйтчан плёнка-шпагат да уна мукӧдтор.
Семинар вылӧ воӧмаяслы тшӧтш петкӧдлісны, кыдзи тайӧ техникаыс гӧрӧ-агсасьӧ.
<> Николай РАЗМЫСЛОВ. Снимокъясыс авторлӧн.