Комиын сизим велӧдысь лоины федеральнӧй тшупӧда конкурсын педагогика уджын вермысьясӧн. Нӧшта квайтӧс ошкисны республика тшупӧдын.
Конкурс котыртысьяс — Коми Республикаса велӧдан да наука министерство да велӧдӧм сӧвмӧдан Коми Республикаса институт.
Регионса дас ӧти кар-районса школаясын, гимназияясын да лицейясын кызь кӧкъямыс велӧдысь вӧзйисны донъявны ассьыныс уджсӧ педагогика жюрилы да общественносьтлы. Вермысьяс лыдын лоины химия да биология, математика, история да обществознание, труд, коми кыв да литература, роч кыв да литература, англия кыв, география да ичӧт классъясын велӧдысьяс.
Нимкодь, мый федеральнӧй да республика тшупӧдын дас куим вермысьысь куимыс — коми кыв да литература велӧдысьяс, на лыдын Кӧрткерӧс районысь Ыджыдвидзса шӧр школаын коми кыв велӧдысь Эльвира Александровна Старцева.
Сыкӧд миян талунъя воча сёрни.
Эльвира Александровна Старцева – Кӧрткерӧс районысь Ыджыдвидзса шӧр школаын коми кыв да литература велӧдысь. Педагогикаын уджсӧ вылӧ донъялісны федеральнӧй тшупӧда конкурсын. Такӧд йитӧдын дасьтім енбиа велӧдыськӧд восьса сёрни.
—Эльвира Александровна, сьӧлӧмсянь чолӧмала ыджыд вермӧмӧн. Висьтасьӧй, кыдзи бӧрйинныд радейтана уджнытӧ?
—Школаӧ пыри уджавны 1996 воын. Таво сентябрь медводдза лунӧ 30-ӧдысь муна школаӧ велӧдысь чинӧн. А школаӧдз туйыс вӧлі татшӧм. 1996 во. Гожӧм. Ыджыдвидзса клубын дасьтысям Томулов лун пасйыны. Ме уджала библиотекаын, сідзкӧ, кызвын нокыс усьӧ миян вылӧ, клубын зільысьяс вылӧ. Гаж нуӧдӧмсӧ клубсаяскӧд ӧтлаынмоз думайтім, сэсся быдӧн ассяньыс мыйкӧ содтіс, мед кыпыдджыка коляс луныс. Гаж нуӧдны сьӧмыс некысь ёнасӧ эз чукты. А конкурсыс бура уна ӧкмис. Козинъясыд колӧны и ичӧт челядьлы, и мича нывъяслы, и томуловлы, и шуда гозъяяслы, и олӧма йӧзлы, и спортсменъяслы. Коді менӧ бура тӧдӧ, тӧдӧны и, татшӧмсяма ордйысьӧмъяс вылас тшӧкыда ас зептысь сьӧмсӧ пукта. И важӧн тадз вӧлі, и ӧні век сідз, няргыны-корны абу велавсьӧма. Верӧскӧд лэччылім книга лавкаӧ, бура уна небӧг ньӧбим, мода-кысян-пусян-кыйсян-велӧдан журналъяс. Козин вылӧ. А сэсся дась локтӧмӧн челядьлы, кыкӧн миян сэки велӧдчисны, школаӧ мунны артасян-муртасян-гижасян-серпасасян кӧлуй босьтім. Аслыным, гозъялы, челядьлы школа кежлӧ водзвыв дасьтысьӧмысь зэв нимкодь лои.
Томулов лун водзвылас ас вылас уджалысь Василий Пинягин ёрткӧд сёрнитчим да, мед сиктса гажыс нимкодьджыка мунас, корим водзӧсӧн мороженӧй, куим ящик кымын. А луныс жар пуксис, шуласны тай, вый войталан лун. И миян мороженӧйыд пӧсь шонді улад кутіс сывны. Ньӧбӧны эськӧ йӧзыс, но омӧля. Мый вӧчны? Караул кӧть горзы! Но коми морттӧ он падмӧд. Зэв ӧдйӧ верӧскӧд гортӧ ветлім, ставсӧ, мый ньӧбим челядьлы школаӧ пыригкежлӧ, да нӧшта на гортысь мукӧдтор, мый вӧлі выльыс, чукӧртім, и клуб дорӧ. Недыр кад мысьт мороженӧйӧн вузасян киоск дорад кузь ӧчеред артмис: ӧдйӧ тай разалӧма бур юӧрыс, мый сылыштӧм мороженӧйсӧ вузалӧны «содтӧд козинӧн». Слабог, Василий Пинягинлы водзӧсӧн эг кольӧй, ставсӧ лои иналӧма! Гожӧмнас вотчим челядькӧд ӧтув да тусьысь сьӧм вылас школа кежлӧ выльысь ньӧбасим. Ӧні на серам петлас, важсӧ казьтыштла да: лёкиник меысь «коммерсант» сэк артмис. Сэсся бара-й некор нин вузасьны эг ыштыв. А сэкся гажсӧ оз-оз да бара на сиктсаысь кодкӧ казьтыштлас. Кажитчӧма да!
Мыйла тайӧ лоӧмторсӧ казьтыштӧма лои? Да сы вӧсна мый буретш тайӧ гаж бӧрас Анна Александровна Попова, сэки школаса директор, корис менӧ ас дорас уджавны. Миян пӧ директорӧс вежысьыс, челядькӧд уджалысьыс, учителявны петіс, ставка эм школаын. Унаысь пасибӧ таысь шулі Анна Александровналы. Дерт, первойсӧ быттьӧ сьӧкыдджык вӧлі, а сэсся велалі школа уджас. Ольга Ивановна Мишариналы, коми кыв велӧдысьлы, ыджыд аттьӧ ассьыс велӧдан часъяссӧ вичмӧдӧмысь. Сетісны ӧти класс коми кыв да литература велӧдны. Ачым сы кадӧ заочнӧя велӧдчи СГУ-ын коми филология факультетын. Мыйта бурсӧ тайӧ 4 часыс меным сетіс велӧдчӧмас, велӧдӧмас да удж дорӧ велалӧмас! Да и наставникъясӧй бурӧсь вӧліны, Ольга Ивановна да Анна Александровна. Аттьӧ налы, бура унаысь волісны урокъяс вылӧ. Том йӧзлы шуа: оз ков повны наставникъясӧн урок кывзӧмысь. Кӧть 30-ӧд во школаӧ муна, а урокъяс кежлад пыр лоӧ рыт-войсӧ дасьтысьны. А кор тэнӧ кывзӧны, кык мында лоӧ гӧтӧвитчыны. Тӧдӧй, быд восьса урокысь велӧдысьыд ёнмӧ-зумыдмӧ, бур педагогӧдз воӧ. Та йылысь ме век доля-висьтала аслам уджъёртъяслы, кыдз школаса, сідз и районса велӧдысьяслы. Олӧмад наставникыд зэв колана!
—Ті Кӧрткерӧс районса методика котырӧн веськӧдлысь. Кутшӧм нырвизьын уджаланныд?
—Коркӧ уна во сайын Светлана Михайловна Попова, Шойнатыса школаын коми кыв да литература велӧдысь, ӧні сэтчӧс директор, шуис дугӧдчыны районса коми кыв велӧдысьясӧн веськӧдлан уджысь да Анна Степановна Шраммлы, юӧр сетан да методика кабинетӧн сэки юрнуӧдысьлы, вӧзйис ас местаас менӧ индыны. Дерт, меысь на тӧлкаджык велӧдысьяс вӧліны. Но сідз тай лои. И со 17 во нин веськӧдла.
Та дыра каднад, дерт, коми велӧдысьяскӧд ӧтув быдсяма уджсӧ лои вӧчӧма. Уджъёртъясӧй зэв кывкутанаӧсь, да кокни наӧн «веськӧдлынытӧ». Но медся ёна сьӧлӧмӧс шонтӧ, ӧти-кӧ, сійӧ, мый 11 во сайын думыштім нуӧдны Кӧрткерӧс районын «Савинские чтения» конференция. Да ӧнӧдз быд во нуӧдам. Коркӧ челядьыс уна ӧкмӧ, коркӧ этшаджык, но велӧдчысьяс век сэтшӧм бура петкӧдчӧны, сьӧлӧмыд радлӧ. Гӧгӧрвоана, конференциясӧ сиӧма гижысьяслы, и векджык казьтылам тшупӧда пас тыртысьясӧс либӧ нималанаясӧс.
11 вонад конференциясӧ нуӧдлім Кӧрткерӧсын, Шойнатыын, Нёбдінын, Ыджыдвиддзын. Такӧд йитӧдын нокыд школаыдлы уна сюрӧ. Тайӧ гӧсьтъясӧс, челядьӧс да верстьӧӧс вочаалӧм, тшайӧн юктӧдӧм, петкӧдчанін водзвыв колана ног лӧсьӧдӧм, челядьӧс кывзӧм да донъялӧм, диплом да козин сеталӧм, бӧр туйӧ колльӧдӧм. Аддзанныд, мыйта уджыс.
Челядь век петкӧдчӧны комиӧн. Тайӧс ми, коми велӧдысьяс, первойсяньыс урчитлім. Мыйла? Да сы вӧсна мый рочьясыдлы быдсяма конференцияыс эм, сӧмын пырӧдчы, эн дышӧдчы, а коми кывъяыс пӧшти абу. Вот и сулалам та вылын, коркӧ сетӧм кывнымӧс ог вежӧй.
Лыддьысьӧмъясын петкӧдчӧны 5-11 классын велӧдчысьяс. Сёрнитнысӧ кадыс сетсьӧ 7 минутӧдз. Бӧрас нӧшта куим минут — жюрисянь юалӧмъяс вылӧ. Аттьӧ Татьяна Михайловна Казаковалы, методика кабинетӧн веськӧдлысьлы, мый миян дор сулалӧ. Менам чайтӧм серти, сійӧ жюриас медся стрӧг. И татшӧм мортыс век колӧ, мед сёрнитан темаыс оз слабмы.
Мӧд-кӧ, быд во зілям нуӧдны ӧта-мӧдлы восьса урокъяс район тшупӧдын. Корсюрӧ артмылӧ и республика тшупӧдын. Таысь меным, кыдзи методика котырӧн веськӧдлысьлы, зэв жӧ любӧ. Быд тулыс бӧръя семинар дырйи водзвыв сёрнитчам, кутшӧм школаӧ ветлыны восьса урокъяс вылӧ, кутшӧм школаын Савинлы сиӧм лыддьысьӧмсӧ нуӧдны. Дерт, арнас кутшӧмкӧ помка вӧсна вермасны лоны и вежсьӧмъяс. Таво вылӧ бӧрйылім кык школа: Ыджыдвидзса да Нёбдінса. Но сэк жӧ шуим, мый позяс и мукӧдлаӧ гӧсти ветлыны. Дзик стӧчасӧ эг на помшуӧй, колим арся семинар дырйиыс урчитнысӧ.
Коми час чинӧм вӧсна ас кыв велӧдысьыс тшӧтш чиніс. И велӧдысьясыс нин ёна вежсисны, а коми кыв вӧсна кывкутӧмыс содӧ и содӧ. Окота ошкыны таысь уджъёртъясӧс. Асьныс ёна водзмӧстчӧны, торйӧн нин коми кывлы сиӧм вежонӧ да челядькӧд олимпиада, коми кывйысь экзамен да конкурсъяс кежлӧ дасьтысигӧн. Олӧмад быдсямаыс вермас лоны, но бур велӧдысь некор оз вунӧд, мый школаын сійӧ медводз велӧдысь, челядьлы тӧдӧмлун сетысь.
—Кыдзи торъялӧны 20 восайся да ӧнія челядь?
—Босьтны кӧ кызь восайся да ӧнія челядьӧс, торъялӧмыс пӧшти абу, сӧмын лыддьысьӧмын, буракӧ. Важӧн коми литература уроктӧ вӧлі любӧ нуӧдны, лыддьысьтӧм челядьыс этша вӧлі да. Мый сетан гортӧ лыддьӧм вылӧ — унджыкыс лыддясны, а «вит» вылӧ велӧдчысьяс библиотекаӧ пыраласны да урокӧдз велӧдан повесьт-романсӧ ставнас, коркасянь коркаӧдз, лыддясны. А ӧні омӧльджыка велӧдчысьяс учебниксӧ гортаныс оз и восьтлыны, а бурджык велӧдчысьяс сӧмын учебниксьыс гижӧдсӧ ставнас лыддясны. А медым сідз шусяна оригиналсӧ кодкӧ босьтас да лыддяс, татшӧмыс сӧмын ӧти либӧ кык-куим морт сюрас. И тайӧ збыль. Ӧні челядьлысь став кадсӧ «сёйӧ» телефон.
Видлӧг вылӧ, водзынджык ми томуловкӧд радейтлім Юрий Вяземскийлӧн «Умницы и умники» телевикторина серти нуӧдны коми литература кывкӧрталан урок. Челядь водзвыв сёрнитчӧм бӧрын вежон кык-куимӧн лыддясны вӧлі кутшӧмкӧ ыджыд гижӧд. Сэсся ныв-зонмысь куимӧс бӧръям ворснысӧ, мукӧдыс отсасьысьяс. Бӧрйӧм велӧдчысьяс кӧ оз тӧдны вочакывсӧ, медальсӧ чукӧртӧны видзӧдысьясыс. Кутшӧм любӧ вӧлі нуӧдны татшӧмсяма ордйысьӧмсӧ! Челядьлӧн син ӧзйӧ, места вывсяньыд ӧд нӧшта на бурджыка тӧдан вочакывсӧ, ӧдва вомнысӧ тупкыны вермӧны, мед подсказка оз ло. Вензьӧмӧдз вӧлі воласны, вочакывсӧ гижӧдсьыс пӧшти наизусьт вайӧдӧны да. Мӧйму шуим тадз видлыны ворсны. Быттьӧ кывтӧм пемӧсъяс пукалӧны, унджык вочакывсӧ оз тӧдны ни «светофор» вылын сулалысьяс, ни видзӧдысь ёртъясыс. Со тіянлы и ас кежысь лыддьысьӧм.
А сідзсӧ ёна норасьӧм абу. Кыдз водзті, сідз и ӧні бура велӧдчысьыд, кодлы збыль тӧдӧмлун колӧ, тырмымӧн. Шӧрпӧлӧсыс и сэк вӧлі, и ӧні бура уна, коді мыйкӧ комиысь бура тӧдӧ, мукӧд предметсӧ омӧльджыка, но «4» вылӧ мунны вермӧ. Дышиникъясыд и сэк вӧліны, и ӧні эмӧсь, найӧс мырдӧнсорӧн лоӧ велӧдны. Татӧг некыдз. Но ӧд челядь челядь и эм, мусаӧсь да тӧлкаӧсь, геройӧсь да варовӧсь. Наянтӧгыд да ыръянатӧгыд некыдз жӧ дай. Натӧг гажтӧм школаад! Шуа тай, челядь — тайӧ миян удж, зэв на колана да муса. Мӧд ногыс некыдз!
—Кыдзи восьтанныд томуловлы чужан кыв вынсӧ?
—Менам медшӧр мог — бытьӧн вайӧдны велӧдчысьӧс медшӧр мӧвпӧдзыс: буретш чужан кыв отсалӧ мортлы сӧвмыны, лоны торъя культура юкӧнӧн. Колӧ ышӧдны кагаӧс чужан кыв радейтны да пыдди пуктыны, петкӧдлыны сылы пӧль-пӧч кыв озырлунсӧ, ас бӧрся мӧд кӧленалы вуджӧдны коланлунсӧ.
Мича, шензьӧдана да озыр миян коми кывным. Бура тӧдны ассьыд чужан кыв — йӧз олӧмын зэв тӧдчанатор. И тайӧс кӧ гӧгӧрвоасны миян челядь, ме серти, джын уджыс вӧчӧма нин. Сӧмын состӧ пудж да уджав водзӧ!
Ӧні ставыс ме сайын, велӧдысь сайын, кыдзи челядь, налӧн бать-мам да менӧ кытшалысь йӧз кутасны тӧдны, радейтны да пыдди пуктыны чужан кыв, ас му. Сӧмын ас муыд ӧд медся мича да гажа, сӧмын чужан кывйыд медся мыла. Чужан муыдлысь мичсӧ да ладсӧ, гусяторсӧ да аслыспӧлӧслунсӧ, дойсӧ да шудсӧ бура гӧгӧрвоны — тайӧ йӧз олӧмын зэв тӧдчанатор. Лоны чужан кыв дорйысьӧн, сӧвмӧдысьӧн, водзӧ нуӧдысьӧн, пӧль-пӧчлы мед некор эз ло яндзим миян вӧсна — миян быдлунъя удж. И тайӧс кӧ гӧгӧрвоам ми, гӧгӧрвоасны и мукӧдыс!
Колӧ шуны, талунъя учебникъяс да дидактика материал збыльысь зэв бурӧсь, эм, мыйӧн уджавны, и тайӧ материалыс подулавсьӧ быдтан-велӧдан нырвизяс. Быдтан-сӧвмӧдан нырвизьсӧ тӧд вылын кутӧмӧн методистъяс пыртӧны велӧдчан небӧгъясӧ колана текстъяс да уджъяс, но век жӧ велӧдысьяс сайын — нӧшта на паськӧдны тайӧ материалсӧ, лоны кагалысь лов да вежӧр сӧвмӧдысьясысь ӧтиӧн.
А уроктӧ век колӧ нуӧдны творчество да челядькӧд ӧтув сӧвмӧм вылӧ мыджсьӧмӧн. Велӧдчысьяс водзын кӧ кужан восьтыны велӧдан ӧдзӧссӧ, насянь водзӧсыс быть лоӧ.
Да, ӧнія кадӧ челядьӧс да бать-мамсӧ колӧ ышӧдны велӧдны коми кыв. Та вӧсна тӧдӧмлун сетӧмысь кындзи быть колӧ быдпӧлӧс коми конкурс да фестиваль челядьлы нуӧдны. Бара жӧ коми велӧдысь унджыкысьсӧ та могысь ассьыс сьӧмсӧ видзӧ. Челядьӧс карӧдз лэччӧдан, машина медалан. Бать-мамлӧн челядьӧс ӧтарӧ-мӧдарӧ карӧдз либӧ районӧдз новлӧдлӧм могысь лишнӧй сьӧмыс абу жӧ, вот и лоӧ велӧдысьлы кӧть ӧтарӧсӧ шоперлы аслас зептысь мынтысьны. Бур, олимпиада вылӧ челядьӧс лэччӧдны сьӧмсӧ либӧ машинасӧ школа корсьӧ. Век нин бать-мамлы кутшӧмкӧ да отсӧг.
—Мыйӧ ышӧданныд челядьӧс коми кыв да литература урокъяс кындзи?
—Чайта, челядьӧс содтӧд велӧдӧм — тайӧ ичӧт чужанін радейтысьӧс да пыдди пуктысьӧс быдтӧмын медшӧрыс. Ме томуловкӧд уджала «Шондібан» этноклубын. 20 во сайын босьтчи тайӧ нырвизяс. Этно-клубӧ пырӧдчӧны ичӧт классъясын и гырысьджык арлыда велӧдчысь.
Ичӧт классаяскӧд коми кывлы да литературалы сиӧм вежонъясӧ ми тӧдмасям коми йӧзлӧн фольклорӧн да олӧм-вылӧмӧн: велӧдам сьыланкывъяс, частушкаяс да тешъяс, лыддям да инсценируйтам мойдъяс, пырӧдчам коми йӧзкостса ворсӧмъясӧ, серпасасям, вӧчасям ас киӧн.
Гырысьджык челядькӧд заводитам кывкутанаджык удж. Сідз, зіля туялам да сӧвмӧдам Ыджыдвидз сиктысь петлӧм гижысьяслысь творчествосӧ. Ми унаысь котыртлім мойдчысь Юстина Поповалӧн, драматург Алексей Поповлӧн, поэтесса Александра Мишариналӧн, том гижысь Алёна Старцевалӧн творчество серти литература гажъяс.
Этноклубын тӧдчана нырвизьӧн лоӧ туясян удж. Сиктса олӧм-вылӧм тӧдмалӧмӧн ныв-зон пырӧдчӧны чужан му туялан уджӧ, окотапырысь дасьтӧны проектъяс, видеороликъяс да презентацияяс, юӧръяс да докладъяс, петкӧдчӧны уна сикас конференцияын. Нимкодь, мый челядь асьныс окотапырысь бӧрйӧны тема, сэтшӧмӧс, мый вӧрзьӧдӧ сьӧлӧмнысӧ. Краеведческӧй корсьысьӧмъяс отсӧгӧн озырмӧ «Сикт история» школаса музей. Зэв нимкодь, мый пыр унджык и унджык велӧдчысь музей пырыс «Важӧн да ӧні» проект серти босьтчӧны туявны Ыджыдвидз сиктын олӧм-вылӧм.
Этноклублӧн могыс — и велӧдчысьяслысь енбисӧ быд боксянь сӧвмӧдны. Кывбур-висьт гижысь челядь пырӧдчӧны районса да республикаса литература семинаръясӧ, йӧзӧдчӧны газет-журналын, литература альманахын. Ас вынӧн сьӧма грант весьтӧ тшӧтш йӧзӧдам татшӧм небӧгъяссӧ. Бӧръяыс — «Александра Мишарина кок туйӧд» альманах.
Медъёна челядьӧс ышӧдӧ сцена вылын ворсӧм. Коми авторъяслӧн гижӧдъяс серти пуктывлам спектакльяс. Ныв-зон сідзжӧ сьылӧны, йӧктӧны, лыддьӧны кывбуръяс. Миянлысь том артистъясӧс унаысь корлісны пырӧдчыны и республикаса гажъясӧ.
Кыскӧ челядьӧс и кипом удж. Коми культураӧн тӧдмасьӧм топыда йитчӧма йӧзкостса искусствокӧд. Татшӧм занятиеяс вылӧ ми тшӧкыда корлам киподтуя войтырӧс. Сідз, сюмӧдӧн уджавны миянлы отсасис декоративно-прикладнӧй творчествоса мастер Геннадий Иванович Попов, акань-видзӧг гартлыны велӧдіс Нина Станиславовна Макарова, кучик сапӧг пыдӧс да пими вурны — Василий Иванович Симпелев. А асланым уджтасъяслы кывкӧртӧдӧн лоины ӧнія коми паськӧмысь этноколлекция лӧсьӧдӧм да йӧзкостса коми паськӧм вурӧдӧм.
Став тайӧ нырвизьыс, ме серти, ышӧдӧны челядьӧс гӧгӧрвоны асьнысӧ миян республикалӧн, а сідзкӧ, ыджыд страналӧн ичӧтик юкӧнӧн! Коми кыв, фольклор, литература да вужвойтыр история дорӧ муслун ышӧдӧ найӧс лоны чужан мулӧн том патриотъясӧн!
Но та вылын воспитайтан уджыс оз помась. Збыльысь духовнӧй морт оз вермы овны ас мулы да йӧзлы отсавтӧг. Уна во ми пырӧдчам «Сӧстӧм сикт» да «Ю лента» акцияясӧ, лӧп-ёгысь Ыджыдвидзнымӧс весалам. Дӧзьӧритам Чечняын да СВО-ын пӧгибнитӧмалысь гуяссӧ, пелькӧдам сиктса ветеранъяслысь керка-ӧшинь увсӧ, отсалам детсадйын быдмысьяслы да, торйӧн кӧ, вермытӧм нывка Джульетталы, сы вӧсна мый лыддям, мый татшӧм кагаыслы зэв колана дзоньвидза челядькӧд йитӧд. Пырӧдчам Айму вӧсна Ыджыд тышлы сиӧм акцияясӧ да спецоперацияын служитысьяслы чукӧртам-мӧдӧдам колана эмбур.
Неважӧн заводитім отсасьны эновтӧм пон-кань дӧзьӧритан приютлы. Челядь гӧгӧрвоӧны ассьыныс кывкутӧмсӧ да окотапырысь босьтчӧны волонтёравны. Нимкодь, мый некодӧс оз ков мырдӧн тшӧктыны. Ставныс уджалӧны ӧтвылысь, ӧтсӧгласӧн. Пасибӧ налы шань сьӧлӧмысь да кывкутана уджысь!
- Сёрнитіс Алёна Нестерова.
- Снимокъясыс Эльвира СтарцевалӦн гортса архивысь.