2016 вося май 1 лунӧ Россияын вынсьӧдісны 119-ӧд номера оланпас, код вылӧ подуласьӧмӧн дасьтӧм «Ылі Асыввывса гектар» программа серти странаын быд олысьлы позьӧ мынтысьтӧг босьтны Приморье да Хабаровск крайясын, Еврей автономия, Амур, Якутия, Магадан да Сахалин обласьтъясын, а сідзжӧ Камчаткаын да Чукоткаын гектар му.
2020 воын тайӧ уджтасыс шымыртіс Бурятия да Забайкалье, а нӧшта во мысти – Арктика. Муторсӧ вермисны вундыштны Карелия да Коми Республикаясын, Красноярск крайса да Архангельск обласьтса войвыв районъясын, а сідзжӧ Мурманск обласьтын, Ненеч да Ямал-Ненеч автономия кытшъясын.
Унаӧн-ӧ миян республикаын окотитӧны босьтны кӧдзыд Войвылын мусӧ да мый могысь? Кыдзи тайӧс вӧчны, кутшӧм кабала дасьтыны?
Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ Коми Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын вочавидзис регионын эмбурӧн да муӧн вӧдитчан министерствоӧн веськӧдлысь Людмила Забоева.
–Людмила Николаевна, мыйла колӧ вӧлі «Арктикаса гектар» программаыс?
–Тайӧ уджтасыс, медводз, отсалӧ сӧвмӧдны Войвыв. Мӧд-кӧ, оз сет эндыны му-видзлы. И, коймӧд-кӧ, ёна кокньӧдӧ босьтны мутор.
–Миян республикаын кытысь позьӧ босьтны мусӧ?
–Коми Республикаын 2021 вося июль 19 лунӧ вынсьӧдӧм 72-ӧд номера оланпас серти миян регионын тайӧ программа улас вичмӧдлісны 2.902,48 гектар – 59 участок. Воркута бердын – 585,08 гектар – 11, Интаын – 37,07 гектар – 22, Усинскын – 134,09 гектар – 14 да Чилимдін районын – 2.146,3 гектар – 12 участок.
Но йӧзлӧн корӧм серти тайӧ оланпасас некымынысь пыртлісны вежсьӧмъяс, на серти содтӧд торйӧдісны 2.015 гектар, медсясӧ Интаын да Чилимдінын.
Программа сертиыс участоксӧ позьӧ босьтны карсянь, сэні кӧ олӧ 50 сюрсысь унджык морт, дас километр сайысь. Карас кӧ 300 сюрсысь унджык олысь, сетасны кызь километр сайысь. Комиын Арктикаса каръясысь сӧмын Воркутаын 50 сюрсысь муртса унджык олысь. Гӧгӧрвоана, и участоксӧ сеталӧны карсяньыс ёна матынджыклаысь.
Тайӧс вӧчӧны и сы могысь, медым выльлаӧ овмӧдчысь кокньыдджыка вермис нюжӧдны аслыс би, ва да туй.
–Кодлы позьӧ пырӧдчыны программаас?
–2022 вося февраль 1 лунӧдз мусӧ вичмӧдлісны сӧмын республикаса лыддьӧдлӧм кар-районса олысьяслы. Но сэсся программаас пыртісны вежсьӧмъяс, и талун участокысла вермасны шыӧдчыны Комиын да Россияын олысьяс, а сідзжӧ суйӧр сайысь госпрограмма да ас кӧсйӧм серти воӧм соотечественникъяс.
–Мортыс вермӧ корны сӧмын ӧти гектар?
–Да, Россия Федерацияын олысьлы сетӧны ӧти гектар. Позьӧ босьтны этшаджык, но урчитӧм мындаысь унджык оз.
Предприятие котыртӧм могысь позьӧ ӧтувтчыны некымын мортлы. Та дырйи гижӧдны и кагатӧ. Сэки, шуам, дас вылӧ вичмӧдасны медунасӧ дас гектар.
–Унаӧн нин босьтісны мусӧ?
–Комиын Арктикаса гектар босьтӧм могысь воис 151 шыӧдчӧм. Кыдз пасйи, кодсюрӧ ӧтувтчӧмӧн босьтӧны мусӧ. Татшӧмыс 11 шыӧдчӧм. Торъя йӧзкӧд кырымалӧма 57 сёрнитчӧм. 51 кузя муторнас вӧдитчӧ 75 морт. Ставсӧ вичмӧдӧма 59 гектар, медуна Усинскын – 21, а медся этша Воркутаын – 5.
–Ставныс Коми Республикаын олысьяс?
–Миян регионса олысьясысь ӧтдор участокъяссӧ корӧны Москваын, Санкт-Петербургын, Краснодар крайын, Челябинск обласьтын да Ненеч автономия кытшын олысьяс.
–Мый сэні позьӧ вӧчны?
–Он кӧ торкав оланпасъяс, мый кӧсъян, сійӧс и вӧч. Медся унаӧн мусӧ корӧны олан керка лэптӧм могысь. Вичмӧдӧминас позьӧ лӧсьӧдны ас овмӧс, рӧдмӧдны скӧт да чери, быдтыны град выв пуктас, бурдӧдчан турун, восьтыны культура, туризм, медицина, шойччан учреждение либӧ спортплощадка. Сідз, Усинскын татшӧм участоксӧ вичмӧдӧмаӧсь пейнтболӧн ворсны.
Сёрнитчӧмсӧ кырымалӧм бӧрын позьӧ кык во на мӧвпавны, мый сэні котыртны-вӧчны, а коймӧдас нин быть колӧ юӧртны, мый муыс оз энды, и сэні кыптас кутшӧмкӧ стрӧйба.
–Мусӧ нэм кежлӧ позьӧ босьтны?
–Арктикаса гектар сетӧны вит во кежлӧ. Нёль во да квайт тӧлысь кӧ мортыс лючки вӧдитчис мунас, шуам, керка-карта кыпӧдіс, овмӧс лӧсьӧдіс, участоксӧ дон вештытӧг вермас асавны либӧ 49 во кежлӧ кӧртымавны. Кӧртымӧ босьтӧм бӧрас эм позянлун кӧть кор асавны.
Вит воӧн кӧ вичмӧдӧм гектарнас эз вӧдитчыны, либӧ сэні оланпас торкӧмӧн кыпӧдісны дзик мӧд сяма стрӧйба, муниципалитет бӧр мырддяс мусӧ.
–А кутшӧм му оз сетны?
–178-ФЗ номера федеральнӧй оланпасысь 28-ӧд статья серти участоксӧ оз вичмӧдны сідз шусяна санитарно-защитнӧй зонаысь, ю-ты бокысь, а сідзжӧ сэтысь, кӧні коркӧ паськавлӧма кутшӧмкӧ висьӧм. Оз сетны мусӧ и мупытшкӧсса озырлун перъянінысь, торъя мортлӧн, организация-котырлӧн йӧрысь, а сідзжӧ изэрд, улича, туй, ЛЭП, биару-мусир труба, парк, сквер, сад, пляж, ёг-шыблас полигон улысь да вывті ылысь. Оз чуктӧдны и история да культура боксянь тӧдчанаинъяс.
Республикаса минприродылӧн корӧм серти дорйисны и вӧр да тундра заказникъяс. Арктика зонаӧ веськалӧны Чилимдінса, Печораса да Усинскса лесничествояс. Вӧр кодексысь 25-ӧд статья серти сэні оз позь кыпӧдны некутшӧм стрӧйба, но позьӧ сӧвмӧдны туризм, чукӧртны тшак-вотӧс, бурдӧдчан да мукӧд быдмӧг.
Мусӧ оз сетны и Россияса гражданствотӧм мортлы, коран участокыс кӧ гектарысь ыджыдджык, да ӧти мутор вылас воӧма некымын шыӧдчӧм.
–Кытчӧ позьӧ шыӧдчыны муысла да кутшӧм кабала-документ та могысь колӧ?
–Медводз гектарсӧ колӧ бӧрйыны странаса кадастр карта сайтысь. Сэні эм «Земля для стройки» «ӧшинь». Став участоксӧ пасйӧма чутӧн. Сьӧлӧм вылад воӧмасӧ кӧ личкыштанныд, картасьыс сійӧ вошас, да некод нин тіянысь ӧтдор оз вермы босьтны.
Муысла позьӧ шыӧдчыны «Госуслуги» портал пыр НаДальнийВосток.рф сайтӧ. Участокыс кӧ Арктика зонаса муниципалитетын, паспорт, кадастр картаысь кабала позьӧ пыртны сэтчӧс администрацияӧ, а вӧр фондын кӧ – регионса эмбурӧн да муӧн вӧдитчан министерствоӧ. Позьӧ шыӧдчыны и МФЦ-ӧ либӧ ыстыны пошта пыр. «Арктикаса гектар» программа йылысь став юӧрыс эм ӧтуввезйын меставывса власьт тэчасъяслӧн да министерство сайтын.
«Госуслуги» пыр шыӧдчигӧн тырмымӧн индыны, кутшӧм му участок кӧсъянныд босьтны. Программаыс ачыс дасьтас колана кабала-документ, ыстас юӧрсӧ кадастр вӧчысьяслы, администрацияӧ да колана ведомствоӧ.
Вочакывйыс воас 20 лун мысти. Ставыс кӧ лючки, муниципалитетса либӧ министерствоса специалистъяс пасъясны участоксӧ кадастрӧ да дасьтасны сёрнитчӧм. 90 лунӧн сійӧс колӧ кырымавны. Он кӧ тайӧс вӧч, мусӧ оз сетны.
–Войвыв поводдя туристъяслы оз ёна лӧсяв, да и абу на быдлаӧ бур туйыс. Оз-ӧ позь программасӧ «паськӧдны» лунвыв районъяслань?
–Шыӧдчылім Россияса правительствоӧ, медым 119-ӧд номера оланпас улас веськалісны и 2021 вося ноябрь 16 лунӧ вынсьӧдӧм 1946-ӧд номера постановлениеын казьтыштӧм Ылі Войвыв да сыкӧд ӧткодялӧм районъяс. Вермас лоны, «Арктикаса гектар» программаыс талунъя нёль районысь ӧтдор шымыртас и республикаса лунвывджык районъяс, медводз Изьва да Удора.
<> Николай Размыслов. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.