(Заводитчӧмыс газетлӧн август 6, 13, 20, 27 лунся да сентябрь 3 лунся номеръясын.)
Гожӧмнас мортыдлӧн 39,4 температураыд, дерт, «круто». Торйӧн нин поезд вылӧ кӧ билет ньӧбӧма, и он тӧд, бергӧдны сійӧс али бӧръяӧдзыс кутны лача, мый температураыс чинас, да петны туйӧ. Но ме жӧ Вика, и ме мӧді. Вепсъяс дорӧ.
Матысса кад кежлӧ план – коллявны Карелияын вежон, та вӧсна кута гижны ёнджыкасӧ Шёлтозеро да Петрозаводск йылысь, «Карелияса хроника» нуӧдны. Йӧзӧда и снимокъяс.
Кор кышакылӧ, кӧрт грымгӧ
«Карелия» кывъяс кылӧ пу кор ворсӧдчӧм да ва сялькӧдчӧм. Сійӧ небыд, мыла, казьтыштӧ чӧв-лӧнь да вӧр-ва йылысь. А «Петрозаводскыс» юргӧ чорыда, сэн быттьӧ ӧтлаасьӧма кӧрт да из шы, и тайӧ ставыс нӧшта на и грымгӧ-вӧрӧ-гольгӧ.
Казьтыштны кӧ история, карыслы подувсӧ лои пуктӧма 1703 воын Пётр I-лӧн индӧд серти ӧружие вӧчан казеннӧй завод кыпӧдны босьтчӧмсянь. Предприятиеыс сэки шусьӧма Шуйскӧйӧн – Шуя погост серти, код му вылын уджыс пансьӧма. 1704-ӧдын завод нимсӧ вежӧмаӧсь Петровскӧй вылӧ – император серти. Завод бердын посёлокыс кутӧма шусьыны Петровскӧй слӧбӧда.
Екатерина II дырйи нин, роч-турок война пансьӧм мысти, кыпӧдӧмаӧсь пушка вӧчан Александровскӧй завод. 1777 воын Екатерина II-лӧн индӧд серти слӧбӧда лоӧма Петрозаводск карӧн. Тайӧ Пётр I-лы сиӧм дзик ӧти кар.
Кар нимас «завод» кывйыс индӧ промышленносьт тӧдчанлун вылас. Предприятиеас сэк вӧдитчӧмаӧсь сійӧ кадас медбур техникаӧн да могмӧдӧмаӧсь артиллерияӧн Россияса флот да крепосьтса артиллерия. Пушка-снаряд кындзи тані вӧчалӧмаӧсь тшӧтш художественнӧй литьё, тасьті-пань-дозмук, сьӧкта мера, Петербургса монетнӧй дворлы парӧвӧй машинаяс, Россияын медводдза кӧрт туйлы рельс да мукӧдтор.
1918 воӧ лоӧма Онегаса металлургия да механика завод. ХХ нэм шӧрын нимсӧ вежӧмаӧсь Онегаса трактор вӧчан завод вылӧ. Талун кежлӧ завод колясыс – регион тшупӧда культура озырлун.
А век жӧ мыйла Петрозаводсксӧ шуӧны вит саридза карӧн? Да сы вӧсна мый тасянь юяс кузя позьӧ петны-воӧдчыны вит мореӧдз: тайӧ Балтика, Баренцев, Еджыд, Каспий да Сьӧд!
Вӧрзяніныс – Онега ты. Свирь ю йитӧ сійӧс Ладогакӧд. Водзӧ Нева кузя Балтика саридзӧдз. Беломор-Балтика канал пыр позьӧ петны Еджыд мореӧдз, а сэсянь – Баренцевӧдз. Каспий да Сьӧд саридзӧдз верман воӧдчыны уна ю, ты да канал вуджӧмӧн, тшӧтш и Волга-Балтика ва туйӧд. Збыльысьсӧ кӧ, та йылысь ме эг жӧ тӧд, ӧтуввезйысь юӧрсӧ корси…
Петрозаводск да Сыктывкар: войвыв юркаръяс ӧткодьӧсь и торъялӧны
Петрозаводскын эм Сыктывкар улича, а Сыктывкарын – Петрозаводск.
Найӧс тадзи нимтӧмаӧсь 1986 воын финн-йӧгра кык юркар костын топыда ёртасьӧм йылысь сёрнитчӧм серти.
Каръясыс ӧти широтаынӧсь.
Арлыд сертиыс пӧшти ӧтыдждаӧсь жӧ. Нӧшта ӧтчыдысь пасъя, Петрозаводсклы подувсӧ пуктӧма Пётр I-лӧн индӧд серти 1703 воын, карӧн лоӧма Екатерина II-лӧн тшӧктӧм серти 1777-ӧдын.
Усть-Сысольск, ӧнія Сыктывкар, карӧн шуӧма 1780 воын Екатерина II-лӧн жӧ индӧдӧн. Кыкнан кар историяын тӧдчӧ войвыв шӧринъяс ӧткодьсяма сӧвманногыс.
Олысьыс ӧтмында кымын жӧ: Петрозаводскын артавсьӧ 280 сюрс гӧгӧр морт, Сыктывкарын – матӧ 260 сюрс.
Медводдза видзӧдлас серти каръясыс ӧтсяма чужӧмбанаӧсь быттьӧ, но уличаясті ветлігӧн торъялӧмсӧ бура казялан. Петрозаводскын революцияӧдзса уна керка, Сталин кадся лепнина-колоннаа стрӧйба.
1960-ӧд вояссянь кыкнанлаас тшакъяс моз кыпалӧмаӧсь типӧвӧй керкаяс: медводз вит, сэсся ӧкмыс судтаа. Но та серти серпасыс торъялӧ. Петрозаводскын панеля керкаясыс видзӧдсьӧны гажтӧма, фасад-подъездъяссӧ важӧн абу дзоньтавлӧмаӧсь.
Сыктывкарын жӧ татшӧм стрӧйбаясыс синтӧ гажӧдӧныджык. Нимкодьӧдӧны керка банладорын, бокас да балконын вӧр-вакӧд, коми традиция-оласногкӧд йитчӧм быдсикас мозаика да орнамент. И тадзи караным весиг типӧвӧй архитектураыс йиджӧ сьӧлӧмад.
Сэк жӧ вужвойтыр йылысь казьтыланторйыс кыкнан карас абу уна. Некымын арт-объектӧн да медся тыдаланаыс – кык кывъя улича нимъяс.
Петрозаводскын и Сыктывкарын эм кӧні петкӧдлыны ассьыд творчествотӧ, выставкатӧ, эмӧсь музейяс, театръяс. Та дырйи карел юркарысь пасъя торъяланторсӧ – акань театр.
Театръясас спектакльяс мунӧны карел и коми кывйӧн. Но воддзасӧ кӧ Петрозаводскын кывлыны меным эз мойви, Сыктывкарын комиыс юргӧ на, и таысь карыс быттьӧ муса-матыссаджык.
Петрозаводск видзӧдсьӧ вежджыкӧн да идӧраджыкӧн: тані уна парк, сквер, аллея. И карыс миян дорысь сӧстӧм.
Йӧзсӧ медсясӧ кыскӧ Онега ты да вадорыс – тайӧ карса аслыспӧлӧс визит карточка. Сыктывкар пуксьӧма Сыктыв да Эжва ӧтлаасянінӧ. Вадорыс, дерт, мича жӧ, но, шуам, Киров нима паркын сійӧс он ӧткодяв Петрозаводскса открыткаын кодькӧд. Да и аттракционъясыс важӧн оз уджавны. Сы пыдди миян эм гезъя парк, а Петрозаводскын – восьса енэж улын тренажёра комплекс.
Ӧтувъя майшӧдлантор – общественнӧй асмогасянінъяс. Татшӧмыс кӧ абу тырмымӧн, туристъястӧ волывлыны он ёна ышӧд.
Сёрнитны кӧ водзӧ туристъяс йывсьыд, Петрозаводскад кокниджык воӧдчыны: сійӧ Санкт-Петербург, Москва, а сідзжӧ Финляндия да Европаса мукӧд страна дорӧ матынджык. Сэсся и транспортыс бура ветлӧ. Тасянь позьӧ ветлыны Кивач водопад, Гирвас вулкан, Сампо гӧра дорӧ, Марциальные Воды курортӧ, Кижи діӧ, «Рускеала» гӧраса паркӧ. Весиг абу кӧ быдӧн дась волыны сэтчӧ, дона да, тасянь позьӧ бӧрйыны мукӧдлаӧ уна сикас путешествие-экскурсия.
Сыктывкарсянь мичаинъясӧ воӧдчыны тӧдчымӧн сьӧкыд. Шуам, Маньпупунёрса из бӧлбанъясӧдз позьӧ лэбны сӧмын вертолётӧн. Подӧн туйсӧ венны дыр да сьӧкыд.
Сэк жӧ Сыктывкарсянь матын эм жӧ мый видзӧдлыны. Шуам, важ коми Ыб сиктын финн-йӧгра этнопарк, аньяслы Серапима манастыр да вежа ключьяс. Но воӧдчынысӧ сэтчӧдз ковмас ас машинаӧн либӧ рейсӧвӧй автобусӧн, эскурсияаыс гежӧда ветлӧ да.
Туристъясӧс волыны ышӧдны позьӧ и яръюгыд гажъясӧн. Коми Республикаын зэв мича фестивальыс абу этша: «Шондібан», «Завалинка», «Луд», «Чилимдінса горка» да с.в. Найӧ збыльысь аслыспӧлӧсӧсь, и сэтчӧ эськӧ окотапырысь волывлісны страна пасьталаысь гӧсьтъяс. А талун кежлӧ гажъясас пырӧдчылӧны медсясӧ ас республикаын олысьяс.
Буракӧ, Петрозаводскын туристъясӧс ышӧдан паськыд гажыс оз на тырмы. «Гиперборея», джаз да рок-фестивальясыс – тайӧ эськӧ бур, но сэтчӧ волысьыс абу на уна.
Нӧшта ӧти тӧдчанатор – туристъяслы инфраструктура. Петрозаводскын гостиницаяс кузя нинӧм шуны ог вермы, олі ёртъяс ордын, Сыктывкарын сувтла племеннича ордӧ. Ӧтуввезйын та кузя юӧр-адресыс абу уна, но ме серти, оланіныс Питерын дорысь на дона сувтӧ.
А со национальнӧй сёян-юан рестораныс, сувенирӧн вузасяніныс Петрозаводскын зэв уна, казьтылан козинсӧ позьӧ весиг ньӧбны лавкаысь. И карел сувенирыс уна пӧлӧс, сӧмын бӧрйысь. А Сыктывкарын Комиын вӧчӧмторсӧ вузавлӧны сӧмын некымынлаын. Сэсся и мукӧд тӧварсӧ вӧчӧма абу регионын, а Москваын да мукӧдлаын. А сэтшӧм эськӧ окота аддзыны «Вӧчӧма Комиын», «Вӧчӧма Сыктывкарын» пасйӧда збыльысь татчӧс тӧвар…
* * *
Ме висьталі ассьым видзӧдласӧс, а тіян вермас лоны дзик мӧдпӧлӧс. Юксьӧй тшӧтш.
Бӧръяпом: воддза пасйӧдъясын фотографияясыс вӧліны Петрозаводскысь, та вӧсна талунъяас аслам архивысь уна снимок вӧчӧма Сыктывкарын.
<> Виктория Ромашкина. Комиӧдіс Елена Плетцер. Снимокъясыс авторлӧн.