Картупельтӧ «мӧд няньӧн» шуӧны Россия пасьталаын. Тайӧ град выв пуктассӧ вӧдитӧмын мирса 25 странаысь ми коймӧд местаынӧсь. Россияса госреестрын 500 сорт картупель, джынйыс – ас селекцияа. Но странаын вӧдитӧны уна вылӧ 20 сорт, и кызвын кӧйдыссӧ ӧнӧдз вайӧны суйӧр сайысь.
Мый колӧ вӧчны Комиын, медым став картупельсӧ рӧдмӧдны-быдтыны ас кӧйдысысь? Кутшӧм град выв пуктас лӧсялӧ миян дженьыд гожӧмлы да войвыв поводдялы?
Та йылысь сёрни муніс Сыктыв районса Визин сиктын «Коми Республикаын му-видз наука лун» семинар дырйи.
Семинар вылӧ чукӧртчысьясӧс чолӧмалісны регионса видз-му овмӧс министерствоысь чинаяс, Сыктыв районса администрацияӧн, Коми наука шӧринысь Агробиотехнология институтӧн, «Россельхозбанкӧн» веськӧдлысьяс.
Андрей Журавский нима Агробиотехнология институтӧн веськӧдлысь Андрей Юдин казьтыштіс, кыдзи Коми муын пансис град выв пуктас вӧдитан да скӧт рӧдмӧдан удж.
1908 вося ноябрь 4 лунӧ видз-му овмӧслы сиӧм ставроссияса чукӧртчылӧм дырйи Санкт-Петербургын петкӧдчӧма Андрей Журавский. Куим лун мысти сійӧс ас дорас корӧма премьер-министр Пётр Столыпин да Войвылын станция котыртӧм могысь сетӧма 289 сюрс шайт. Во мысти Андрей Владимирович Комиын град выв пуктас быдтӧм йылысь висьталӧма нин император Николай II-лы.
1911 воын Печора районса Мӧскашорын воссьӧма Император наука академиялӧн опытнӧй станция. 1934 воын нин сэні вӧдитӧмаӧсь «Дитмарскӧй», ӧтиӧд номера, «Слава», «Вальватьевскӧй» сорта да кольраби капуста, «Каротель», «Парижскӧй», «Нантскӧй», «Геранда», «Голландскӧй» морков, «Египетскӧй» да «Эрфуртскӧй» свеклӧ, «Тулунскӧй», «Аляска», «Экспресс» да «Майскӧй» анькытш, а сідзжӧ парниктӧг быдтӧмаӧсь «Муромскӧй» ӧгуреч.
Талунӧдз институтса специалистъяс лӧсьӧдӧмаӧсь уна вося турунлысь 14 выль сорт, джынсӧ районируйтӧмаӧсь нин. На лыдын «Тентюковскӧй» гӧрд да «Цилемскӧй» видз выв овсяницаяс, «Дырносскӧй» видз выв мятлик да мукӧд быдмӧг. Институтса коллекцияын Войвылын скӧтӧс вердан 150 сикас культура.
Таво туялӧмаӧсь-донъялӧмаӧсь «Бирска» да «Россье» ежа, «Таёжник» да «Сиверко», а сідзжӧ «Малахит» да «Трио» бобӧнянь. Кык бӧръясӧ гожӧмбыдӧн позьӧ кыкысь ытшкыны. Быдтӧмаӧсь «Уроженка» да нӧшта 10 сорт шобді, 6 сорт ид (на лыдын «Красногорскӧй», «Ярошник», «Баско», «Кварт», тувсов «Котласскӧй» да «Линх»), 6 – зӧр (на лыдын «Азиль» да «Светик»), 3 – ӧзим рудзӧг («Щегол», «Талица» да «Ритм»), 4 – сьӧд сэтӧр, 2 – картупель («Мелодия Шварца» да «Родео»), 4 – оз, 3 – ӧти вося турун.
Институтса специалистъяс туялӧмаӧсь да Войвыв видз вылӧ вӧзйӧмаӧсь кӧдзны нёль сикас турун сорас. Ӧти-кӧ, еджыд шепта тылӧб (полевица), гӧрд овсяница да райграс. Воддзасӧ 40, а кык бӧръясӧ 30 прӧчентӧн. Мӧд сорасас видз выв мятлик, гӧрд овсяница (35 прӧчентӧн), райграс да еджыд бобӧнянь (20 да 10 прӧчентӧн). Коймӧдас 40 прӧчент гӧрд овсяница, 25 – мятлик, 15 – овсяница, 10 прӧчентӧн райграс да шепта тылӧб. Бӧръя сорасас 40 прӧчент овсяница, 30 – шепта тылӧб, 20 – еджыд бобӧнянь да кык пӧв этшаджык – райграс.
Коми наука шӧринысь Агробиотехнология институтса специалистъяс збыльмӧдӧны 2021-2030 вося программа да «Арктикаса картупель» уджтас.
–Войвылын тайӧ культурасӧ вӧдитны лӧсялӧ быд боксянь, – шуӧ Андрей Алексеевич. – Бӧръя дас вонас Комиын картупель муыс чиніс 1,5 пӧв. Талун республикаын быдтӧны колана мындаысь этшаджык картупель, та вӧсна ковмӧ вайны мукӧд регионысь да весиг суйӧр сайысь. Быдтыны унджык картупель тані позьӧ, вӧвлӧм бур муяс эндӧны, тырӧны ёг турунӧн, раскӧн да адгумӧн. Но и кӧні гӧрӧны-кӧдзӧны да вӧдитӧны град выв пуктас, вӧчӧны тайӧс кужтӧма, та вӧсна муыс воштӧ вынсӧ.
Комиын колӧ восьтыны кӧйдыс селекция шӧрин, медым быдтыны бур да Войвывлы лӧсялан ас кӧйдыс. Та йылысь сёрниыс бергалӧ во дас нин, но сьӧм абутӧм вӧсна пыр на нюжмасям. Позьӧ вӧлі веськавны федеральнӧй программаӧ, но та могысь колӧ кутшӧмкӧ пай пуктыны республикалы либӧ асшӧр инвесторлы. Но окотитысьыс оз сюр…
Талун наукалы, бизнеслы да власьтлы колӧ ӧтув зільны. Медым миян наукаӧн лӧсьӧдӧм да быдтӧм-испытайтӧм сортнас вӧдитчис му вылын зільысь.
–Лӧсьӧдім «Зырянец», «Печорскӧй» да «Вычегодскӧй» сорта картупель, но вузасьысь найӧс ёнасӧ оз босьт. Медводз дон вӧсна. Гӧгӧрвоана, важджык да тӧдса нин сортсӧ быдтӧны уна да быдлаын, та вӧсна и доныс ичӧт. Нӧшта на быдтысь да вузасьысь костын 10-15 вося ёртасьӧмысь вӧзйӧны быдсикас льгота. А миян выль сортыс этша на да донаджык. Но ми надзӧник выль кӧйдыссӧ разӧдам дачниклы, сикт-грездсалы да видз-му предприятиеяслы, – висьталіс Андрей Юдин.
Коми минсельхозысь быдмӧг вӧдитан да мелиорация юкӧнӧн веськӧдлысь Ольга Лысенкова казьтыштіс, мый кольӧм нэмся 90-ӧд воясӧ наука йылысь вунӧдлісны. Кызвын кӧйдыссӧ ньӧблісны суйӧрсайса компанияяслысь.
–Сэтчӧс селекционеръяс важысянь зілисны. И найӧ лӧсьӧдлісны гибридъяс, кодъяс сетӧны ыджыд урожай, но сӧмын вомӧд. Та бӧрын миян аграрийяслы бара колӧ вӧлі налысь ньӧбны выль сорт. Талун миян медшӧр мог – мынтӧдчыны суйӧрсайса кӧйдысысь да наука отсӧгӧн быдтыны аслыным. Республикаса учёнӧйяс лӧсьӧдісны куим зэв бур сорта картупель, кодъяс сетӧны ыджыд урожай, оз повны кӧдзыдысь. Но видз-му предприятиеяслы пуктысьны колӧ уна кӧйдыс. А ми колана мынданас ог на вермӧй могмӧдны. Та вӧсна фермеръяс и водзӧ ньӧбӧны суйӧр сайысь вайӧмасӧ.
Андрей Юдин казьтыштіс кӧйдыс шӧрин йылысь. Татшӧмыс уна мукӧд регионын. Но сэні лӧсьӧдӧм сортъясыс войвыв поводдялы оз лӧсявны. Кӧйдыс шӧринсӧ колӧ восьтыны миян республикаын, медым асьным вермим рӧдмӧдны выль быдмӧгъяс. Таӧ колӧ ышӧдны и бизнесын зільысьясӧс. Но на пиысь некод оз кӧсйы таӧ босьтчыны. Ӧти кадӧ «Пригороднӧйкӧд» сёрнитчылім, но талун сэні асланыс уна тӧжд-могыс, – висьталіс Ольга Владимировна.
«Севернӧй» госсорткомиссия юкӧнӧн веськӧдлысь Ярослав Коробейник семинар вылӧ чукӧртчӧмаясӧс тӧдмӧдіс асланыс овмӧсӧн.
Филиалыслӧн эм мутор и Кулӧмдін районын да Архангельск обласьтын. Комиысь ӧтдор сорт испытайтан станцияяс Войвылын эмӧсь Мурманск обласьтын, Карелияын да Ненеч автономия кытшын.
Визинса госсорткомиссия коллекцияын комын сайӧ сорт картупель да дас – сю культура. Татчӧс специалистъяс быдтӧны Россияысь вайӧм быдсикас град выв пуктас, туялӧны, кыдзи найӧ водзсасьӧны поводдялы да висьӧмлы паныд, ыджыд-ӧ урожай сетӧны.
«Севернӧйын» картупельысь да град выв пуктасысь ӧтдор вӧдитӧны сю, ӧти да уна вося турун. Наӧн кӧдзӧма 30 гектар. Но век жӧ медъёна тані ноксьӧны «мӧд няньӧн». Быд во содтӧны 2-5 выль сорт. Картупель улӧ вичмӧдӧмаӧсь 108 гектар.
Питомникын рӧдмӧдӧны-быдтӧны Войвыв да Арктика регионъяслы лӧсялана районируйтӧм гибридъяс. Медым найӧ эз висьны, эз сетчыны колорадоса лотшаклы да проволочниклы, войся кынтылӧмлы, да та дырйи позъяс мед быд во вӧлі уна мича картупель.
Выль пуктассӧ ӧткодялӧны сідз шусяна стандарткӧд. Сійӧ кӧ асьсӧ петкӧдлас быд боксянь бурджыка, ошкасны, пыртасны госреестрӧ да вӧзъясны водзӧ рӧдмӧдны. А урожайыс кӧ лоас важ сорт сертиыс ичӧтджык, выльсӧ лӧсьӧдысьлы вӧзъясны водзӧ на зільны да бурмӧдны пуктассӧ. Тайӧ уджсӧ нуӧдӧны оз ӧти во. Ӧд поводдяыс воысь-во абу ӧткодь: ӧти гожӧм зэра да кӧдзыд, а мӧд – кос да жар. Сэсся и муыс абу ӧткодь. Ӧтилаын лыааджык, а мӧдлаын – сёй. Специалистъяс сюся видзӧдӧны да пасъялӧны, кор мыччысисны медводдза коръяс да дзоридзьяс, гырыся-ӧ быдмис картупельыс да с.в.
–Ставсӧ ӧткодялам «Печорскӧйкӧд», а таӧдз эталонӧн вӧлі водз воан «Оскар» сорт. Мӧйму июль 7 лунӧ вӧлі 3 градус кӧдзыд. Голландияысь вайӧм «Ред Скарлет», «Ред Леди» да «Гауз» сортъясын корйыс сьӧдӧдіс, а «Печорскӧй» колис веж. Воддзаясыс эськӧ надзӧник бӧр сайкалісны, но картупельыс воис кык пӧв этшаджык. «Печорскӧйсӧ» быд гектарысь босьтім 421 центнер, клубеньыс 141 грамма, кузьмӧс.
Некымын во нин эталонӧн лыддям «Аврора». Став картупельыс ӧтыджда, 97 грамма, позъяс посньыдыс зэв этша. Быд гектарысь босьтім 430 центнер.
Бура воӧны «Зырянец» да «Вычегодскӧй» сортъяс. Воддзасӧ быд гектарысь босьтім 378 центнер, а мӧдсӧ – 314, сьӧктаыс 106 да 90 грамм. Ӧтиыс кольквиж кыша, мӧдыс – еджыд. Бӧръя сортыс радейтӧ куйӧдалӧм му.
Республикаын бура тӧдӧны да торйӧн ёна корӧны миянлысь водз воан «Снегирь», «Чароит», «Рябинушка», «Аврора» да «Чародей». Тайӧ сортъяссӧ йӧзыс вӧдитӧны и дачаас, и сикт-грездса град йӧрын.
Град выв пуктассӧ кӧ абу казьтыштӧма госреестрын, Россияын сыӧн вузасьны оз позь. Сідзкӧ, сорт йывсьыс абу некутшӧм юӧр. Россельхознадзор та бӧрся видзӧдӧ сюся, – висьталіс Ярослав Николаевич.
Сӧветскӧй Союз киссьӧмкӧд тшӧтш пӧдласисны и госсорткомиссияяс, госсельхозшӧринъяс да видз-му овмӧс мукӧд предприятие. Чинаяс шулісны, мый пӧ наысь, ставсӧ ньӧбам Голландияысь. Но олӧмыс тай со кыдз бергӧдчис. Талун татшӧм участокъяссӧ эськӧ и восьталӧны Татарстанын, Ростов обласьтын, Краснодар крайын да мукӧд регионын. Тайӧ и гӧгӧрвоана, сэні уна видз-му овмӧс предприятие да крестьянин-фермер овмӧс. А миян республикаын татшӧмыс воссьӧм серти унджык пӧдласьӧ.
–Во квайт нин татчӧ оз вайны суйӧрсайса кӧйдыс. Ставсӧ быдтам-рӧдмӧдам асьным. Мукӧд регионас быд гектарысь босьтӧны 700 центнер картупель. Миянлы таӧдз ылын на, чукӧртам 200-250 центнерӧн. Вермам и унджык. Шуам, быдтам кык сюрс тонна зэв бур кӧйдыс. А коді сійӧс ньӧбас, Комиын кӧ град выв пуктассӧ вӧдитӧ уна вылӧ куим ыджыд овмӧс? – висьталіс Ярослав Коробейник.
Крестьянин овмӧсыс содас, воссялас кӧ унджык агрокласс, фермер школа, лоас кӧ сьӧма отсӧг да субсидия. Та могысь колӧ государство тшупӧдын дзонь программа-стратегия нин…
Тані быдтӧм «Печорскӧй» «Зырянин» да «Вычегодскӧй» сортъяс патентаӧсь нин. Куимнан сортсӧ позьӧ вӧдитны Войвылын. Воддза кыксӧ пуктӧмаӧсь весиг Нарьян-Марын. Видзӧдласны, кутшӧм лоас урожайыс.
Дзоньвидза да бур картупель сортсӧ видзӧны торъя банкъясын. Татшӧмсӧ 2007 воын восьтӧмаӧсь Архангельск обласьтын, 2015 воын – Войвыв Осетия-Аланияса Вылыс Згидын да 2021-ӧдын – Салехардын.
«Севернӧй» госсорткомиссия юкӧнысь агроном Татьяна Казанцева да предприятиенас веськӧдлысьӧс вежысь Валентина Габова гӧсьтъяслы медводз петкӧдлісны гӧрӧм да визьйӧдлӧм картупель муяс. Вӧдитӧны тані 108 гектар.
–Таво быдтам-рӧдмӧдам районируйтӧм нин да Войвылын вӧдитны вӧзйӧм дас ӧкмыс сорт. Мӧйму вӧлі 26. Гӧрам-пуктысям май помын, – висьталіс Татьяна Кимовна. – Куйӧдыс абу уна, та вӧсна августын сидерат пыдди кӧдзам сю, а тулыснас сэсся мусӧ быдмӧгнас и гӧрам. Сюям неуна минерала мувердас.
Визинса госсорткомиссия юкӧн коймӧд во нин ёртасьӧ Ленинград обласьтысь «Август» фирмакӧд. Специалистъяс видзӧдӧны, кыдзи картупельыслы мӧрччӧ биопрепарат.
Тӧдчана и ас кадӧ пуктысьны да идравны урожайсӧ. Мукӧдыс дыр видзӧны муас картупельсӧ, мед пӧ нӧшта быдмыштас. Но водз воан картупель таысь мӧдас сісьмыны. Сэсся мукӧд сортыслӧн клубеньясыс нинӧмӧн оз висьны, но муас дыр видзӧм вӧсна вирусъясыс корсяньыс веськалӧны и наӧ.
Тшӧкыда корӧны «Идеал». Бать-мам пӧ пыр пуктылісны да босьтлісны бур урожай. Воддза «Идеалыс» Комиын абу нин. Сійӧс рӧдмӧдысь оригинаторыс оз нин вӧдит тайӧ сортсӧ. А сідзкӧ, сійӧс некод оз бурмӧд, оз весав висьӧмысь да вирусысь. «Идеалсӧ» он аддзы и госреестрысь. Важ сортъясысь кӧнсюрӧ вӧдитӧны на «Детскосельскӧй» да «Колпашевскӧй», но госсорт-комиссияын найӧ абуӧсь.
Выль сортсӧ некымын во испытайтӧм бӧрын госсорткомиссияын зільысьяс вӧчӧны кывкӧртӧд. Водзӧ нин оригинатор сайын, рӧдмӧдас-ӧ быдмӧгсӧ. Кодкӧд сійӧ кырымаліс выль сортсӧ быдтӧм-рӧдмӧдӧм йылысь сёрнитчӧм, эм пасйӧд госреестрын.
Татчӧс уджалысьяслӧн медшӧр могыс абу ыджыд урожай босьтны, а шедӧдны бур кӧйдыс.
«Россельхозбанкса» Комиын юкӧнӧн веськӧдлысь Руслан Абсалямов тӧдмӧдіс «Фермер школа» уджтасӧн. 2021 восянь Комиын сійӧс збыльмӧдӧны Россияса видз-му овмӧс министерство, «Агро Содействие» фонд да «Россельхозбанк». Тайӧ программа сертиыс кык тӧлысь дон босьттӧг велӧдӧны, а бӧрас сетӧны тӧдӧмлун содтӧм йылысь документ. Комиын тайӧ школаас велӧдчӧма нин 140 морт. Мӧйму тӧдӧмлунсӧ содтӧма спецоперация вылысь воӧм 10 морт.
Руслан Раисович сідзжӧ висьталіс льготаа кредит да лизинг йылысь, а сідзжӧ кыдзи страхуйтны быдсикас ускӧттьӧысь скӧт, град выв пуктас да мукӧд эмбур.
«Коми холдинг компанияысь» гендиректорлӧн сӧветник Евгений Полещиков госсорткомиссия муяс вылын петкӧдліс и агродронлысь зільӧмсӧ.
Компанияыслӧн татшӧмыс кык. Ӧтиыс шӧркодя куим миллион шайта. Сьӧктаыс – 35 килограмм. Та мында жӧ гербицид либӧ мувердас кыпӧдӧ сьӧрсьыс. Уджӧ босьтчытӧдз на водзвыв юӧртӧны сикт-районса администрациялы, торйӧн нин погона йӧзлы да диспетчеръяслы, кодъяс видзӧдӧны енэж бӧрся, кӧні мӧдасны коясьны. Но агрегатыс зэв сюсь, казялас кӧ му-видз вывсьыс морт, техника либӧ пемӧс, дугӧдас уджсӧ.
Колӧ и шогмана поводдя – медым вӧлі 20-25 градус шоныд, эз зэр, эз вӧв ёна тӧла.
Химия сораса беспилотниксӧ оператор кыпӧдӧ 5 метр вылнаӧ да ыстӧ му помас. Сэсся аппаратыс лэбалӧ сэтчӧ-татчӧ часнас 15-20 километр ӧдӧн да киськалӧ индӧминсӧ. Кор гербицидыс помасяс, дроныс дугдӧ уджавны да юрсигусь моз ӧшалӧ ӧтилаын, виччысьӧ операторсянь индӧд. Некутшӧм команда кӧ оз ло, дроныс ачыс бӧр локтӧ да пуксьӧ сэтчӧ, кысянь кыпӧдчыліс. Пластик дозсӧ бара тыртӧны химия сорасӧн, колӧ кӧ, машинасянь зарадитӧны аккумуляторсӧ торъя генераторӧн. Операторыслы тырмымӧн личкыны кнопка, и дроныс бара кыпӧдчӧ, лэбӧ буретш сэтчӧ, кӧні помаліс уджсӧ. Дас минутӧн татшӧм ногӧн сійӧ киськалӧ кык, часӧн – дас гектар му-видз.
Дроныс бур и сы боксянь, мый тулыснас оз ков виччысьны му косьмӧмсӧ, трактор моз сійӧ оз вӧй, а сідзкӧ, ставсӧ позьӧ вӧчны ас кадӧ. Сэсся дронлы оз ков некутшӧм туй да шор вомӧн пос. Вермас лэбзьывны кык километр ылнаӧ да бӧр локны. Мувердас разӧдігӧн беспилотникыд трактор-агрегат моз оз таляв быдмӧгсӧ. Видзтыссьӧ и гербицид либӧ мувердас. Быд гектар вылӧ дроныс коялӧ 20 литр, и вӧчӧ тайӧс зэв идӧра, быдлаын «зэрӧ» ӧткодя.
Нӧшта ӧти буртор. Операторыс вермӧ веськӧдлыны некымын дронӧн. <>
Николай Размыслов.
Снимокъясыс авторлӧн.