Гожӧмнас мортыдлӧн 39,4 температураыд, дерт, «круто». Торйӧн нин поезд вылӧ кӧ билет ньӧбӧма, и он тӧд, бергӧдны сійӧс али бӧръяӧдзыс кутны лача, мый температураыс чинас, да петны туйӧ. Но ме жӧ Вика, и ме мӧді. Вепсъяс дорӧ.
Матысса кад кежлӧ план – коллявны Карелияын вежон, та вӧсна кута гижны ёнджыкасӧ Шёлтозеро да Петрозаводск йылысь, «Карелияса хроника» нуӧдны. Йӧзӧда и снимокъяс.
(Заводитчӧмыс газетлӧн август 6 да 13 лунся номеръясын.)
Гӧрд суниса мич
Тайӧ мича сарапаннас ме кажитча ёна кызӧн, но Кустодиев, чайта, окотапырысь эськӧ серпасаліс менӧ. Но тайӧ пасйӧдыс абу ме ни Кустодиев, ни весиг самӧвар йылысь, а вепс мода йылысь.
Шёлтозероса музейын петкӧдлӧма вепс паськӧм: гаж да кӧлысьдырся и быдлунъя: ас кыӧм и ӧнія дӧраысь. И дзик ставыс мичмӧдӧм-вышивайтӧм. Серлӧдлӧмаӧсь абу ылӧсас, быд орнамент – тайӧ видзӧг. Паныдасьлӧ и Берегиня сер.
Вышивайтӧмаӧсь медсясӧ гӧрд сунисӧн. Вепсъяс серти, гӧрд рӧмыс повзьӧдлӧ лёк вын, та вӧсна сійӧ эм абу сӧмын паськӧмын, но и тасьті-паньын, гортын вӧдитчан да уджалан эмбурын, пызан-улӧсын, весиг ӧдзӧссӧ мавтлӧмаӧсь гӧрдӧн.
Мужичӧй паськӧмын медся аслыспӧлӧсыс – сьыліӧ кӧрталан чышъян. Ме серти кӧ, тайӧ вепс модаын медся мичаторйыс. Но, и вӧньыс, дерт.
Коралӧм ныв паськӧмын сьӧлӧм вылӧ воис юрын новлантор ним – krasota (красота). Тайӧ гӧрд либӧ лӧз дӧраӧн эжӧм пожӧм либӧ сюмӧд кытшсӧ мичмӧдлӧмаӧсь уна рӧма тачма-тесьмаӧн, оборкиӧн, бисерӧн. Бӧрсяньыс пысавлӧмаӧсь лента-вундасъяс. Татшӧмыс вӧлӧма невесталӧн матыс нывъёрт мында: каризна дырйи нылыс козьнавлӧма налы лентаяссӧ.
Музейӧ волысьяслы позьӧ кышавлыны паськӧмсӧ да вӧчны фото. Дерт, мынтысьӧмӧн. Но ме зывӧктысь да, эг пасьтасьлы. Сы пыдди ньӧби гӧрд вӧв. Мед тайӧ брелок-сувенирыс лоӧ меным видзӧг пыдди.
Нӧдкыв-пу
Казялі, Шёлтозероын уна керка дорын быдмӧ кыдз. Тайӧ пусӧ вепсъяс нэмсӧ садитлӧмаӧсь да ӧні на тайӧс вӧчӧны. Налы кыддзыс – Берегиня пас. Морт да вӧр-ва костын йитӧд, видзӧг-пу. Пусьыс да сюмӧдсьыс вӧчлӧмаӧсь быдсикас дозмук да уджалан эмбур, а сюмӧд пытшкӧсладорнас ортсӧн вӧчӧмторсӧ шулӧмаӧсь эзысьӧн.
Карел кыддзыс – нӧдкыв-пу. Сы йылысь уна выльтор висьталісны ёртъясӧй.
Ме чайті, кыдзсӧ карельскӧйӧн шуӧны, Карелияын быдмӧ да тані сійӧс пыдди пуктӧны да. Збыльысь, пусӧ ёна пыдди пуктӧны, но, вӧлӧмкӧ, карел кыддзыс мукӧдсьыс торъялана. Пучерыс сылӧн чуркйӧсь, а вундӧминас аслыспӧлӧс сер-узор.
Вося кытшъясыс абуӧсь, ставыс чукыль-мукыль да визь. Та дырйи быд пулӧн аслас сер, мрамор кодь.
Пуыс абу сӧмын мича, но и зэв топыд, оз сісьмы ни оз потлась. Та вӧсна сійӧ зэв дона. И вузавлӧны сьӧкта сертиыс – килограммъясӧн. Вӧчалӧны сыысь пызан-улӧс, шылада ворсантор, быдсикас мичатор, сувенир. Важӧн сыӧн мичмӧдлӧмаӧсь сар оланін. Татшӧм ногӧн пусьыс вӧчӧмторйыс тшӧтш аслыссикас видзӧг.
Татшӧм кыддзыс гежӧд. «Карелистосьтыс» кӧленаысь кӧленаӧ оз вудж: кӧйдыссьыс оз век чуж-пет карел кыдз. Тайӧ аслыспӧлӧслунсӧ видзӧм могысь пуяссӧ вужйӧдӧны-рӧдмӧдӧны заповедникъясын. И нӧшта ӧти шен-зьӧданатор: вӧлӧмкӧ, медуна карел кыддзыс быдмӧ… Беларусьын.
Учёнӧйяс ӧнӧдз оз вермыны воны ӧти кывйӧ, мыйла кыддзыс чульк-чалльӧссьӧ, а вося кытшъяс пыддиыс артмӧ сер. Видзӧдласыс уна сикас: гашкӧ пӧ, му да поводдяыс вӧсна, а гашкӧ, тайӧ мутация либӧ весиг висьӧм.
Кыдзи гӧгӧрвоинныд нин, карел кыдзсӧ аснаукӧн керавны-пӧрӧдны оз позь.
Веськыда шуа, пуяссӧ снимайтны вунӧма. Но мукӧд фотоас мышладорас татшӧмыс эм. Карел кыдз да сыысь пу тасьті снимокъяссӧ корси-босьті ӧтуввезйысь, мед авторъясыс менӧ прӧститасны таысь.
Лов вын, нойд вын
Вепсъяс – язычникъяс. Вӧрӧ-вадорӧ мунігас вӧчлӧмаӧсь козин вӧрса да васа ловъяслы, юасьлӧмаӧсь-вӧзйысьлӧмаӧсь кыйны звер-чери, вотны тшак да тусь. Сьӧрсьыныс босьтлӧмаӧсь кӧрт сьӧмпас, сёян. Вӧрсьыс петігӧн мыр вылын либӧ ордым-трӧпа туйвежын кольлӧмаӧсь неуна вотӧс либӧ тшак. Чери кыйысьяс чӧвтасьтӧдз-вуграсьтӧдзыс пыриктылӧмаӧсь ваас нянь, кольк, шыбитлӧмаӧсь сьӧмпас, а кыйсьӧм бӧрас кольлӧмаӧсь мыйтакӧ чери. Йӧзыс эскӧмаӧсь, мый тайӧс кӧ он вӧч, либӧ кутан асьтӧ лёкногӧн (матькан, ёрсян, ёгзян, мыськалан сапӧгтӧ ваын да с.в.), ловъясыс вермасны ыстыны висьӧм, вӧрса звер, пыртны тілля вӧрӧ, кытысь петны он вермы, либӧ пӧдтыны. Вермасны, гашкӧ, и жалитны, но куш киӧн колян.
Вӧлӧмаӧсь и керка, гид, гумла, пывсян олысяяс. Найӧс быд ногыс шаньӧдӧмаӧсь-ӧлӧдӧмаӧсь, видзчысьӧмаӧсь лёк вынъясысь. Шуам, керка ӧдзӧс весьтас пытшкӧсладорсяньыс ӧшӧдлӧмаӧсь сир юр.
Вепсъяс эскӧмаӧсь унаторйӧ на. Шуам, оз вӧлӧм позь сувтны ва улын из вылӧ, нӧбасьысь аньлы оз позь пукавны из вылын.
А нӧшта вепс нойдъясӧс (тун-шаманъяс) чайтлӧмаӧсь Карелияын медся вынаясӧн. Найӧ вермӧмаӧсь бурдӧдны, а сідзжӧ и лёк вӧчны-керны. Томъясӧс вермӧмаӧсь керны, мед ӧта-мӧдсӧ радейтасны либӧ, мӧдарӧ, мед торксясны-янсӧдчасны. Нойдъяс отсавлӧмаӧсь бӧрйыны керка кыпӧдны бур места, корсьлӧмаӧсь вӧрысь вошӧм йӧзӧс да скӧт, индылӧмаӧсь морт вӧянін.
Мыйла эськӧ ме гижа на йылысь кольӧм кадӧн? Шуӧны, вепсъяс ӧнӧдз на шыӧдчылӧны тӧдысьяс дорӧ отсӧгла. Но войдӧр кӧ ловъяс да йӧз костын йитӧдсӧ кутлӧмаӧсь мужичӧйяс, ӧні пӧ тайӧс вӧчӧны и аньяс.
Кӧть и скӧр тун-тӧдысьясӧн нималӧны, та вылӧ видзӧдтӧг вепсъяс зэв няня-солаӧсь. Гӧсьтъясӧс шоныда вочаалӧны, сы вӧсна мый чайтӧны, туй мортӧс быть колӧ вердны. Та понда гортас корӧны да пызан сайӧ пуксьӧдӧны. А чӧсмӧдлӧны, кыдз шуласны, мый Енмыс сетас. Медся тшӧкыдасӧ тайӧ чери, юква да нянь.
(Водзӧ лоӧ на.)
<> Виктория Ромашкина. Комиӧдіс Елена Плетцер.
Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.