Воис гожӧм, а сыкӧд тшӧтш – челядьлы каникул. Бать-мамлӧн юрныс висьӧ, кытчӧ инавны кагуксӧ.
Мӧйму Сыктывкарын шойччан да уджалан лагеръясын нажӧвитчыштӧма 2.280 ныв-зон. А таво сьӧм абутӧмла татшӧмъяссӧ оз восьтыны, нинӧмӧн пӧ мынтысьны челядьыслы да.
Кыдз туялӧма SuperJob, таво гожӧмнас 33 прӧчент челядьыс мӧдасны пукавны гортас, 31-сӧ ыстасны пӧль-пӧч ордас сикт-грездӧ либӧ дачаӧ. 14 прӧчентыс шудаджык – ветласны шоныд саридздорса лагеръясӧ.
Мый мӧдасны вӧчны ныв-зон гортаныс да уличын? Ӧд тӧв чужъялысьыд кокньыдджыка сетчӧ лёкӧ да веськалӧ быдсикас неминучаӧ. Кыдзи томуловӧс таысь дорйыны?
Та йылысь сёрнитісны Коми Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын.
Комиын МЧС-лӧн ичӧт пыж-катер кузя главнӧй госинспектор Леонид Носов:
–Бӧръя дас вонас республикаса ты-ю вылын вӧлі 41 неминуча, та дырйи пӧдіс тыр арлыдтӧм 50 ныв-зон. Таво вӧлі нин 12 неминуча, мӧйму тайӧ кадын серти 71 прӧчентӧн унджык. Вӧйис 11 морт. Ен видзис, челядьыс на лыдын абу.
Мӧйму Сыктывкар бердса Алёшиноын пӧдіс кык кага, нӧшта ӧтиӧн – Сосногорскын да Кулӧмдін районын.
Челядь вӧйӧны медсясӧ сы понда, мый оз тӧдны, кӧні позьӧ сунавны. Купайтчӧны важ карьерын, стрӧитчан шыбласа джуджыд гуранын да с.в. А бать-мамныслы либӧ веськодь, кӧні да мый вӧчӧ кагукыс, либӧ налы некор, пыр удж вылынӧсь да.
Медым дорйыны верстьӧӧс и челядьӧс неминучаысь, республикаын таво восьтасны кӧкъямыс пляж: ӧтиӧн юркарын да Кулӧмдін районын, квайтӧс – Кӧрткерӧсын. Тайӧ сиктас 2020 воын вӧйис медся уна кага.
Вадорын ставсӧ шуӧма восьтыны 156 шойччанін, 56-лаас купайтчаніныс оз ло. 69 вӧсна кывкутӧ кар-сиктса администрация, но 87 бӧрся некод на эз босьтчы видзӧдны. Федеральнӧй оланпасын ӧнӧдз абу гӧгӧрвоӧдӧма, мый сэтшӧмыс «места массового отдыха у воды». Та вӧсна муниципалитетъясын ёнасӧ оз и зільны лӧсьӧдны пляжсӧ да оз и тӧдны, мый сэні колӧ вӧчны безопасносьт боксянь. Тайӧ ёна падмӧдӧ МЧС-лысь да ГИМС-лысь уджсӧ.
Комиын МВД-лӧн ГАИ управлениеысь пропаганда юкӧнӧн веськӧдлысь Мария Полякова:
–Туй выв неминучаӧ челядь медсясӧ веськалӧны июнь-сентябрын.
Тавося вит тӧлысьӧн Комиын 14 прӧчент содіс ДТП, кытчӧ веськавлісны томулов. Та дырйи ӧти доймаліс кувтӧдзыс. Мӧйму юркарын да Сыктывдін районын ДТП-ын кувсис кык челядь.
Ылӧсас джын мындаыс доймалӧ машина кабинаын. 70 прӧчент неминучаас челядь веськалӧны, кор верстьӧ шоперыс кӧсйӧ ордйӧдны сы водзын тӧвзьысь машинасӧ да петӧ воча мунысьяслы туйвизьӧгӧ.
И асьныс тыр арлыдтӧмаясыс пуксьылӧны руль сайӧ, та дырйи налӧн абу шопералан удостоверенньӧ, машинаыс номертӧм. Найӧ торкалӧны туй выв правилӧ да тӧвзьӧны позянаысь ӧдйӧджык.
Кӧлеса улӧ веськалӧм 29 прӧчент ныв-зонмыс вӧлӧма пода. Быд витӧд ДТП-ын доймалӧма велосипеда, а быд 12-ӧдын – мукӧд сикас транспорта челядь.
Таво майын нин республикаын ДТП-ӧ веськалӧма 22 кага (Сыктывкарын – 8, Усинскын – 5 да Ухтаын – 4).
Кыдзи и вадорын, неминуча дырйи туй вылын доймалӧмысь медводз мыжаӧсь асьныс челядь да бать-мамыс. Тыр арлыдтӧмаяс оз тӧдны туй выв правилӧяс, а верстьӧ оз видзӧдны, кӧні да мыйӧн кагукыс журъялӧ.
Пода челядь кӧлеса улӧ веськалӧны улича вомӧн позьтӧминті вуджигӧн. Тшӧкыда найӧ котӧртӧны машина ныр увті, вуджӧны налы светофорас гӧрд би ӧзйигӧн, тшӧкыда виччысьтӧг чепӧсйӧны туй вылас пу, автобус да машина сайсянь.
2023-2025 воясӧ ёна содіс сідз шусяна индивидуальнӧй мобильносьта средство (электросамокат, электроскейтборд, гироскутер, сигвей, монокӧлеса да с.в.). Татшӧм транспорта 49 аварияын доймаліс 53 морт, на лыдын 25-ыс – челядь.
250 ватт вына электросамокат лыддьыссьӧ нин мопедӧн, и сыӧн вӧдитчыны колӧ М категорияа удостоверенньӧ. Та йылысь оз тӧдны и верстьӧ. Сідз, Эжваын машина улӧ веськаліс Kugoo самоката 9 арӧса зонка. 350 ватта техникасӧ чужан лунас сылы козьналӧмаӧсь бать-мамыс, та дырйи абу тӧдӧмаӧсь, мый самокатнас ветлӧм могысь колӧ сдайтны туй выв правилӧ кузя экзамен да босьтны удостоверенньӧ.
Мӧйму транспортӧн документтӧг ветлӧмысь ГАИ-са инспекторъяс сувтӧдӧмаӧсь 357 тыр арлыдтӧмаӧс. На лыдысь джынсӧ ичӧт арлыд вӧсна абу кыскӧмаӧсь административнӧй кывкутӧмӧ, штрапсӧ мынтӧмаӧсь бать-мамыс.
Комиын пожнадзорса госинспектор Дмитрий Калинин:
–Бӧръя дас вонас пӧжар дырйи доймаліс этшаджык челядь. Сідз, 2016 воын кӧ сотчаліс 7 кага, мӧйму нин татшӧмыс вӧлі кык. Зэв бур, мый 2023 восянь ни ӧти дзолюк эз пӧд да эз сотчав кувтӧдзыс.
2016 восянь Ухтаын пӧжар дырйи доймаліс дас, а юркарын – ӧкмыс кага.
Быд во истӧгӧн ворсӧдчӧмысь шӧркодя ӧзйылӧ 16-ысь. Но 2022 воын челядь мыж вӧсна ыпнитліс 28-ысь. Таво найӧ пестылісны нёль пӧжар. Сідз, Усинскын патераас сотчаліс 15 арӧса зонка. Тшӧтшъяясыслы сійӧ кӧсйӧма петкӧдлыны «биа фокус», но спирт тыра банкаыс потӧма да киссьӧма кыкнан кок вылас. Та дырйи ыпнитӧма паськӧмыс да пызан-шкапыс.
Нӧшта кыкысь челядь ворсӧдчӧмаӧсь зажигалкаӧн. 8 арӧса кага ӧшинь увсьыс аддзӧма зажигалка, пошта кудсьыс перйӧма газет-письмӧ да биасьӧма. А 9 арӧса кагук зажигалкаӧн биасьӧма шкапас ӧшалан паськӧмӧ.
Вӧзйи эськӧ быд керка-патераын лӧсьӧны пӧжарысь видзчысян сигнализация. Дыр кад кежлӧ эн кольӧй челядьтӧ ӧтнаныссӧ, дзебӧй наысь истӧг-зажигалка, эн лэдзӧй ломтыны пач да вӧдитчыны биару плитаӧн, электроприборӧн. Колӧ велӧдны, мый ӧзъяс кӧ, оз позь дзебсьыны шкапӧ да крӧвать улӧ, кыдз позьӧ ӧдйӧджык колӧ петны керка-патерасьыд. Кагалы колӧ тӧдны ассьыс адрессӧ, бать-мамыслысь да экстреннӧй служба (112 да 101) телефон номеръяс.
Коми Республикаса наркодиспансерысь главнӧй врач Светлана Свиридова:
–Комиын врач-нарколог син улын 167 ныв-зон. На лыдысь 153-ыс дурмӧдчӧ курыд зелляӧн, дасӧн дикмӧдчӧны наркотикӧн, 71-ыс 14 арӧсысь ичӧтджык.
Гожӧмнас тыр арлыдтӧмаяс тшӧкыдджыка видлӧны курыд зелля, наркотик да мукӧд сикас дурмӧдчантор. Та вӧсна бать-мамлы сюсьджыка колӧ видзӧдны быдтасъяс бӧрсяыс, кӧні да кодкӧд найӧ коллялӧны кадсӧ. Сэсся унатор семья сайын. Верстьӧ кӧ оз юны ни куритчыны, челядьыс шочджыка сетчӧны татшӧм лёкас.
Талун тыр арлыдтӧмаяс оз нин уколасьны дурмӧдчанторнад, на пыдди тшынасьӧны, дукалӧны да ньылалӧны выль сикас каннабиоид да психостимулятор.
Каганыд кӧ мӧдіс тіянысь сайӧдчыны, мыйкӧ вӧчны гусьӧн, сылӧн кӧ лоисны выль тӧдтӧм ёртъяс да мыйтакӧ сьӧм, колӧ сыкӧд восьсӧн сёрнитны либӧ шыӧдчыны специалист дорӧ.
Коми Республикаын тыр арлыдтӧмаяслӧн делӧяс кузя да налысь право доръян комиссияын кывкутысь секретар Яна Божко:
–Регионын талун лёк оласнога 1.077 семьяын быдмӧ 2.118 кага. Мӧйму серпасыс вӧлі татшӧм жӧ.
2025 воын миян комиссия челядьӧс нӧйтӧмкӧд йитӧдын видлаліс 663 лоӧмтор. На лыдысь 478-ысьсӧ ныв-зон тышкасьӧмаӧсь ёрта-ёртыскӧд, 47-ысь бать-мамыс нӧйтӧмаӧсь челядьсӧ, а нёльысь велӧдчысь вылӧ кисӧ лэптылӧмаӧсь велӧдысьяс.
214-ысь нӧйтӧмаӧсь 14-18, 275-ысь – 10-13 арӧсаӧс, а 17 дзолюк вӧлӧма вит арӧсысь ичӧтджык. 60 тыр арлыдтӧм асьныс шыӧдчӧмаӧсь отсӧгла.
Челядьӧс нӧйтӧмкӧд йитӧдын панӧм 107 делӧ кузя уголовнӧй кывкутӧмӧ кыскӧма 11 бать-мамӧс, а 62 кузя – тшӧтшъяяссӧ.
Вӧзйи эськӧ лӧсьӧдны кага телефонад сідз шусяна бать-мам контроль. Ӧнія кадӧ челядь кисьыныс оз лэдзлыны телефонсӧ, а ӧд буретш сэні и мошенник-ылӧдчысьыд да сьӧд мӧвпа мукӧд сикас войтыр. Накӧд ёртасьӧмыд бурӧдз оз вайӧд.
<> Николай Размыслов. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.