Удора районса Ёвкӧджын олӧмыс мукӧд ылі коми сиктын дорысь ёнасӧ нинӧмӧн оз торъяв. Вочасӧн кушмӧ, кызвыннас олӧмаяс кольӧны гортас. Быдӧн на пӧвстысь казьтылӧ важсясӧ синва сорӧн, но лача кутӧ, мый чужаніныс ловзяс на. Татшӧм надеяӧн олӧ и Николай Алексеевич Тюрнин, кодлы таво тырӧ 69 арӧс.
Кӧть и кушмис, школаыс ловъя?
Аддзысим Николай Алексеевичкӧд Ёвкӧджса школаын, кӧні уна во нин оз горав челядь гӧлӧс. Сійӧ воськовтіс кушмӧм школа порогсӧ да, син дорыс вазис, горш діныс гӧрддзасис:
–Здравствуй, школа!
Велӧдчанінкӧд чолӧмасьӧм бӧрын Николай Алексеевич чӧв олыштіс, а сэсся нормӧм гӧлӧсӧн жӧ шуис: «Ме тані уджалі 34 во, кытчӧдз эз пӧдлассьы школаыс».
Ас йывсьыс Николай Алексеевич заводитіс висьтасьны Лука Алексеевич Тюрнин дедсӧ казьтылӧмсянь, коді рӧднас вӧлӧма Кулӧмдін районысь. Сійӧн и овыс Николай Алексеевичлӧн абу удораса, кӧть эськӧ чужӧмсяньыс олӧ тані.
Лука дедыс велӧдчӧма Виктор Савинкӧд ӧтлаын духовнӧй семинарияын, псаломщикалӧма. Вӧлӧма зэв сюсь да грамотнӧй. Сылӧн весиг вӧлӧма аслас ним-вича печать. Николай Алексеевич дедсӧ ловйӧн абу нин сулӧма. Батьыс абу жӧ кузь нэма вӧлӧма. Кувсьӧма, кор Коля велӧдчӧма 5-ӧд классын.
А Анна Алексеевна мамыс олӧма 96 арӧсӧдз, сійӧ и висьтавлӧма Лука дед йывсьыс. Сиктсалы пӧ уналы отсалӧма судзӧдны пенсия. Кодлӧн арлыдыс воӧ, сы дорӧ шыӧдчӧны. Лука Алексеевич гижас, мый колӧ, пуктас ассьыс печать да ыстас Москваӧ. Поштаыс Ёвкӧджӧ волывлӧма вежоннас ӧтчыд, письмӧясла Лука Алексеевич ветлывлӧма ачыс. А сэсся нин йӧзыслы разӧдлӧма. Грамотаа морттӧ ёна пыдди пуктылӧмаӧсь.
Николай Алексеевич быдмӧма ыджыд семьяын, вӧлӧмаӧсь квайт чоя-вока. 1972 воын 8 класс помалӧм бӧрын мунӧма Ёвкӧджысь Сыктывкарӧ, велӧдчӧма 6-ӧд номера ГПТУ-ын электромонтёрӧ. Сэки жӧ велӧдчӧма Лесозаводын рытъя школаын, коді шусьӧма школа рабочӧй молодёжи. ГПТУ помалӧм бӧрын уджалӧма во, а сэсся пырӧма тӧдӧмлун босьтны педучилищеӧ.
1975 воын студент Тюрнинӧс босьтӧмаӧсь армияӧ. Кык во мысти, армия бӧрас, водзӧ велӧдчӧма педучилищеын. 1980 воын помалӧма, гӧтрасьӧма. Гӧтырыс Кулӧмдін районса Дзолльысь, суйӧрсайса кывъяс велӧдысь. Том гозъя воӧмаӧсь Ёвкӧджӧ.
–Ме вӧлі физрук, но чужанінын физкультура велӧдысьыс вӧлі да, индісны менӧ интернатса воспитательӧн. Некымын во мысти вӧзйисны нуӧдны труд урок. А сэсся вит во мысти физкультура велӧдысь Валерий Иванович Багаев муніс уджавны Косланӧ да, ме босьтчи физкультура велӧдны аслам специальносьт серти нин. Слӧйма на вӧлі и труд урок нуӧдны да воспитателявны, содтӧд на босьтчи и лызьӧн котралан секция нуӧдны.
Косланса ДЮСШ-ысь директор Андрей Прокопьевич Рочев вӧзйис меным восьтыны лызьӧн котралысьяслы филиал да. Челядькӧд уна ордйысьӧмӧ пырӧдчим, вӧлім вермысьясӧн, – казьтыліс Николай Алексеевич.
–Николай Алексеевич, мыйла школаӧ пыриганыд чолӧмасинныд? Чайтанныд, кӧть и кушмис сійӧ, ловъя на?
–Ловъя, – бара гӧрддзасьліс сылӧн горш дорыс. – Людмила Вячеславовна Махотина (клубӧн веськӧдлысь, зільӧ библиотекаын, кодӧс восьтӧмаӧсь вӧвлӧм школаын) тані уджалӧ и дӧзьӧритӧ ставсӧ. Школа ловсӧ видзӧ.
Школаыс кушмис, и сиктыс кушмӧ. Том йӧз муналӧны, кольӧны сӧмын арлыдаяс. Менам челядь, кык пи да ныв, тшӧтш мунісны. Куимнанныс Сыктывкарын уджалӧны: пиян полицияын, нылӧй детсадйын воспитатель. Ставныслӧн нин, дерт, аслас семья. Менам внукъяс эмӧсь. Волывлӧны ме дорӧ тӧв и гожӧм. Нимкодь, кор челядь волывлӧны…
Вӧр-ваыс вердӧ на
–Сиктсаяс кодсюрӧ ас овмӧсаӧсь. А ті?
–Водзті уна скӧт видзим. Мед челядьӧс быдтыны, йӧлӧн вердны, кӧза босьті. А сэсся мӧдӧс. Бара на этшаджык быттьӧ да, лӧсьӧді мӧс. Ыж-меж видзим и. Но кольӧм во ставсӧ бырӧді, сӧмын вит курӧг коли, быд лун кольк вайӧны.
–Татчӧ воӧдчим вӧрса шогмытӧм туйӧд. Гожӧмнас, висьталӧны, нӧшта сьӧкыдджык писькӧдчыны. Вӧр-ваыс коми йӧзсӧ вердӧ на, эз на кушмы, прамӧй туйыс абу да.
–Сідз, сідз, – школасянь гортас мунігмоз водзӧ варовитім Николай Алексеевичкӧд. – Чери, звер-пӧтка эм на чӧсмасьнысӧ. Бокысь оз волыны да, вӧр-ва пузувтысьыс абу.
Николай Алексеевич керка йӧрын сулалӧ жытник. Сылы пӧ 114 во. Прамӧй на крепыд, важся ыджыд ключӧн ӧдзӧсыс игнассьӧ-воссьӧ. Жытник стенас тапкӧдіс да водзӧ висьтасис аслас олӧм-вылӧм йылысь.
Батьыс бур кыйсьысь вӧлӧма. Ичӧтсяньыс писӧ велӧдӧма, кыдзи шуис, прӧмышляйтан наукаӧ. Кор Николай Алексеевич воӧма чужанінас, дерт, босьтчӧма вӧравны. Ичӧтсяньыс сійӧ черисӧ кыйлӧма шатинӧн и верстяммӧм бӧрас сійӧн жӧ.
–Велӧдысьыдлӧн гожӧмбыд отпускыс. А сідзкӧ, гожӧмбыд и вуграся вӧлі. Шатинӧн кыйлі семья вердӧм вылӧ тӧвбыд кежлӧ чери. Тӧвнас вӧлі гымга вӧйтла, – водзӧ казьтыліс сійӧ.
–Ӧні вуграсянныд на?
–Да. Гымгатӧ чӧвтла и. Кыйсьыны тӧвнас ог ветлы, ог кӧсйы кынмавны, арлыда нин да. А арнас кыя сьӧла да дозмӧр, тулыснас – утка да дзодзӧг.
–Ош, йӧра?
–Ёвкӧджын олігӧн кыйлі и ош, и кӧин, и руч, и вурд, и тулан. Кӧчтӧ ог нин артав, тӧвбыдӧн дас витыд быть вӧлі шедӧ. Ӧні матігӧгӧрыс ветла, мый шедас, сійӧ и менам. А томдырйи, дерт, збойджык вӧлі. Батьлӧн ыджыд вӧлі чӧс туйыс. Ӧні эновті нин.
–Абу жаль?
–Жаль эськӧ да. Но мый сэсся керан. Кыдз шуласны, морттуйыд тай бырӧ арлыднад.
–А пияныд оз кыйсьыны?
–Оз. Найӧ сӧмын волӧны отпускӧ дас лун кежлӧ. Налӧн асланыс дача.
Кык ош…
Коми мортыд абу ошйысьысь. Но заводитас кӧ висьтасьны кыйсьӧм-вӧралӧм йылысь, сӧмын вомтӧ паськӧдӧмӧн кывзы. Николай Алексеевич висьталіс, кыдзи сійӧ кык ош чергӧдӧма. Во нёль-вит сайын пӧ вӧрас вотӧсыс абу вӧлӧма. Нинӧм абу быдмӧма, ни ӧти тусь. И ошъяс заводитӧмаӧсь волывлыны сиктӧ. Николай Алексеевичлӧн керкаыс сулалӧ вӧрсяньыс оз ылын. Горулӧ лэччан да, визувтӧ ичӧт ю, а саяс – вӧр. Вӧрланьыс Тюрнинлӧн картупель муыс.
–Казялі, менам картупельӧй кутіс вошласьны. Кодкӧ гудйӧ-перъялӧ. Бурджыка видзӧдлі да, турунас кольӧма трӧпа, ош кок туй. Сутки кыйӧдчи, эз лок. Кутшӧмкӧ кад коли, видзӧда да, бара волӧма, сёйӧма. Ме сэсся, кыдзи батьӧ велӧдліс ошлы пекля пуктыны, сідзи и вӧчи. Асывнас видзӧда верандасянь – пекля абу. Ёв юсӧ вуджи, матӧджык матыстчи – абу. А пеклясӧ вӧлі керйӧ домалӧма. Абу жӧ. Ошкыд сійӧс кернас кыскӧма да вӧрас пырӧма. Сэтчӧ пуяс костас сибдӧма и джагалӧма.
Тадзи меным гусясьысьыд и сюри. Картупель эз кут вошласьны.
–Яйсӧ сёйинныд? Шуӧны, му кӧра пӧ.
–Эг. Ме ош ку вылын и быдми, батьӧ уна кыйліс да. А яй сёйӧмсӧ ог помнит. Сӧмын пытшкӧс госсӧ босьті. Рӧдвужкӧд сэсся юкси.
–Шуӧны, ошсӧ пӧ кулян да, пасьтӧм баба кодь. Тайӧ збыль?
–Да. Ме снимайті весиг. Но кытчӧкӧ снимокыс лотсис нин. Куыс 210 сантиметр судта вӧлі, нырсяньыс бӧжӧдзыс мерайті да. Кусӧ сдайті, коммерсант ньӧбис. Кывсьӧма да, корис, вузав пӧ.
Коркӧ мӧд ош сюрлӧма на. Николай Алексеевич казялӧма, кыдзи лэч туйсьыс сьӧлалы пуктӧм пелысьыс ӧтарӧ вошӧ вӧлӧм. Вӧрад пӧ абу няйтыс, гылалӧм кор увсьыд кок туйыс оз тӧдчы, коді шышкалӧ либӧ пакӧститчӧ. А сэсся и сьӧлаыд ӧти да мӧд кутіс вошны. Веськалас лэчкӧ, а ошкыд нетшыштас да сёяс. Вӧралысьлы – вишлюк.
–Ме сэсся бара сиаси ош вылӧ, – водзӧ казьтылӧ Николай Алексеевич. – Тыдалӧ, ылын мурзӧ. Вот, мися, горшасьӧмсьыд! Ён пу вӧлі да, ставсӧ йирӧма-гыжъялӧма, сой кызта и кольӧма. Нӧшта кӧ сутки эг во, эськӧ путӧ пӧрӧдіс, мынтӧдчис. Сэсся лыйи. Яйсӧ гуалі. Госсӧ да сӧпсӧ лекарство вылӧ босьті, кусӧ вузалі.
…да наян кӧин
–Кӧин, шуӧны, зэв наян звер?
–Мудер. Коркӧ ёртӧй локтіс, первой классянь сыкӧд ӧтлаын велӧдчылім, уджавліс радиоузелын. Нуӧдчӧ: Николай пӧ, тэ спортсмен, физкультура велӧдысь, лок пӧ кӧин кыйны ветлам. Орчча Коптыысь мужичӧй звӧнитліс: кӧч капканӧ пырӧма кӧин и оз мын, капканнас и пышъялӧ. Но, мися, мӧдім.
Мотоциклӧ сӧлім, босьтім на дадь и журкнитім Коптыӧ. Мужичӧйыс шуӧма, меным пӧ ку ни яй оз ков, капкансӧ вайӧй, сійӧ колӧ. Мися, бур. Ме кольччи индӧминӧ, а друг водзлань ветліс. Ме виччыси ружьеӧн. Друг локтіс, но мый пӧ, лыйин? Мися, эз волы да. Кӧиныд, вӧлӧмкӧ, мир туй вылӧ петӧма, лым кузяыд капканнад сьӧкыд мунны да. Ми мотоциклӧн сійӧс суӧдім. Кӧиныслы бокас зутшки. Асьным пӧрам, а кӧин – водзӧ. Лыйны ог удитӧй. Сідзи ми кӧинтӧ куим-нёль километр вӧтӧдім. Друг кӧиныд лым пиӧ уськӧдчис. Мися, мыйла бара-й. Видзӧдам да, совхозса силосла тракторӧн локтӧны. Наысь повзис. Ми сэсся уськӧдчим бӧрсяньыс и вермим лыйны. Капкансӧ перйим да бӧр сетім кыйсьысьыслы. А кӧин кусӧ коммерсантлы жӧ вузалім.
Зарни кинад быдтор артмӧ
Николай Алексеевич зэв мастер. Томсяньыс вӧчалӧ лэбач чучела. Гортас некымын кольӧма, мукӧдсӧ тӧдсаясыслы да ёртъясыслы козьналӧма. Керкаас пыригӧн юр весьтад «лэбӧны» утка, дзодзӧг, тури, кутш да варыш. А заводитӧма вӧчавны найӧс йӧз корӧм серти.
Ёвкӧджсалӧн совхоз видзьясыс вӧлӧмаӧсь ю мӧдлапӧлас. Туруналігас ӧти вӧв виччысьтӧг потшкӧ сатшкысяс и кулӧ. И оз идравны сійӧс сэтысь. Мӧд лунас локтасны да, вӧв яйтӧ
ыджыд варыш сёйӧ. И сідз сёйӧма, мый лэбзьыны оз вермы. Сійӧс беддьӧн нӧшаласны. Да вӧзъясны Николайлы, тэ пӧ мастер морт да, чучела вӧчан, гашкӧ. Вот тадзи и босьтчӧма.
Чери кыян снасьттӧ уна жӧ мый ачыс вӧчӧ. Дерт, и лавкаысь ньӧбӧмыс эм. Водзті пӧ гымга ньӧрйысь кылӧма, ӧні леменьысь. Тыв-ботан ачыс жӧ кыӧ. Пыжтӧ мастер жӧ вӧчны. Висьталіс, мый дас во ветлас, сэсся выльӧс вӧчӧ. Мися, мый, срок годностиыс сэтшӧм али мый? А ва вылад пӧ, важмыштас да, сьӧктӧ. Коді корас важсӧ, Николай Алексеевич сиктсаяслы сідз сетӧ. Ӧні нин бӧръя вояссӧ, пилорамаыд абу да, жӧчысь вӧчӧ. Сӧмын подулыс да дорышыс пу.
–Асланыд пу пилитан станок абу жӧ?
–Абу. Вӧрысь корся веськыд коз. Водзті сэсся вӧлі пилорамаын ставсӧ кык сантиметр кызта пилитасны. Сэсся чукӧрта. Важгортын эськӧ эм станока мортыс, но сэтчӧдз колӧ нуны, сэсся бӧр вайны. Ачым ставсӧ бензопилаӧн пилита. Менам эм на куим вӧр керка: ӧти ты дорын, кык – ю дорын.
–Висьталісны, мый ті и бур артист.
–Дзолядырйи некор эг артиставлы, верстьӧӧн самодеятельносьтӧ вои. Но ӧні ӧвси, пельӧй сьӧктіс да. Тадзи вӧляникысь и ола… <>
Екатерина МАКАРОВА. Снимокъясыс авторлӧн.