Россияын 17-20 прӧчент гозъяыс талун оз вермыны чужтыны кага. Дзоньвидзалун видзан ставмирса котыр (ВОЗ) серти, демография боксянь повзьӧдчана нин 15 прӧчент.
Комиын 14,5 прӧчент зонмыслӧн абу ставыс лючки репродукция боксянь. Нывъяслӧн татшӧм торксьӧмыс кык пӧв этшаджык.
Мый колӧ сюркнявны бать-мамлы пель саяс, медым налӧн чужисны пӧль-пӧчӧн шуысьяс? Корсянь колӧ мӧвпавны челядьыслӧн сідз шусяна репродуктивнӧй дзоньвидзалун йылысь?
Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ вочавидзис Коми Республикаса клинико-перинатальнӧй шӧринысь репродукция дзоньвидзалун доръян юкӧнысь врач-уролог, челядьлӧн уролог-андролог Ирек Аминев.
–Ирек Рафисович, мыйла этшаджык чужӧ кагаыс? Том йӧз пӧвадитчисны, оз кӧсйыны ас выланыс босьтны семья вӧсна тӧжд-могсӧ да кывкутӧмсӧ?
–Чайта да, унаӧн кӧсйӧны, но оз артмы чужтыны кагасӧ. И талун 50-60 прӧчентас таысь мыжа мужичӧй. Во 30-40 сайын вӧлі мӧдарӧ.
Россияын дыр кад унджык программасӧ вӧлі сиӧма нывбаба дзоньвидзалун видзӧмлы. Мужичӧйлӧн репродукция вӧсна ёнасӧ эз майшасьлыны. Талун странаын 40 сюрс гинеколог да 7 сюрс уролог. Со и йывмӧ мужикуловыд.
–Кор медводдзаысь колӧ петкӧдлыны дзолюктӧ уролог-андрологлы?
–Зэв нимкодь, кор том гозъя пузчужӧм пиуксӧ петкӧдлӧны специалистлы. Сідзкӧ, налы абу веськодь сылӧн дзоньвидзалуныс.
Мужичӧйлӧн да и нывбабалӧн медшӧр мог – чужтыны челядь, медым олӧмным эз кус да йӧз рӧдыс эз йывмы. Демография боксянь 15-44-ыс налӧн сідз шусяна фертильнӧй арлыд, кор найӧ вермӧны чужтыны кага. Но подулыс талы артмӧ пузчужӧмсянь на. Мӧд ногӧн кӧ, кага вир-яйын ставыс водзвыв дасьтыссьӧ нюжӧдны рӧднымӧс. Но сэксянь жӧ вужъясьӧ да паськалӧ быдсикас нёрпалӧмыс. Медым ас кадӧ казявны кутшӧмкӧ тырмытӧмтор, зонкасӧ позьӧ петкӧдлыны андрологлы чужӧмсяньыс 2 тӧлысь мысти нин.
Россияса минздравлӧн индӧд серти татшӧм специалистыс воддза моз куим арӧсаясӧс эз мӧдны видлавны. Детсадйын видзӧдӧны квайт арӧссянь. Но водзті кӧ школаын уролог воліс 14 арӧсаяс дорӧ, ӧні видзӧдӧны 13-сянь. 18 арӧсӧдз бурджык тайӧс вӧчны быд во.
Тайӧ сетӧ позянлун ас кадӧ казявны кутшӧмкӧ тырмытӧмтор да кыдз позьӧ водзджык сійӧс бы-рӧдны.
Зонлысь репродукция боксянь тырмытӧмторсӧ аддзыны кокньыдджык, ӧд сылӧн ставыс ортсын. Чужӧм бӧрас нин позьӧ гӧгӧрвоны, мый сылӧн анорхизм, эктопия либӧ крипторхизм, кор ӧти, а, овлӧ, и кыкнан колькйыс абу ортсын, тобоняс, а кӧнкӧ пытшкын. Врач вермас казявны кагалысь фимоза, ва пыкӧса висьӧм, ӧдӧм-гӧрдӧдӧм, киста да весиг лёк пыкӧс. Та дырйи операцияӧн оз ков тэрмасьны, ӧд унджыкысьсӧ ставыс лэччӧ ас местаас хорионическӧй гонадотропинӧн бурдӧдӧм бӧрын.
Овлӧ и варикоцеле, кор яндзимас сӧныс паськалӧма. Сэки кагасӧ ыстам челядьлы республикаса больничаӧ. Сэні сійӧс видзӧдлас хирург да вӧчас кывкӧртӧд, колӧ-ӧ операция.
Став лыддьӧдлӧм пӧрӧсыс вермӧ вайӧдны сыӧдз, мый мужичӧйлӧн некор оз артмы кага.
Таысь ӧтдор, том мортыс кӧ дасьтысьӧ пырны велӧдчыны право доръян ведомствоса вузӧ либӧ мунны армияӧ, варикоцеле вермас потшны туйсӧ. Ӧд офицерӧс дасьтан вузын да и армияын ковмас ёна котравны, петкӧдлыны вын-эбӧстӧ. Таысь сӧныс нӧшта на паськалас. Та вӧсна тайӧ висьӧмсьыс колӧ мынтӧдчыны водзвыв, ӧд сы бӧрын этша вылӧ кык тӧлысь оз позь зэлӧдчыны, лэптыны сьӧкыдтор.
–А челядь оз повны петкӧдчыны уролог-андрологлы?
–Быд сё кагаысь 1-2 оз кӧсйы петкӧдчыны врачлы, яндысьӧ да. Во 5-7 сайын татшӧмыс вӧлі ёна унджык.
2003 воын Россияса медицинаын котыртісны выль туйвизь – челядь урология-андрология. Сэк жӧ шемӧсмӧдӧ: бать-мам пӧвстысь унаӧн оз тӧдны, кутшӧм нёрпалӧм туялӧ да бурдӧдӧ уролог- андролог. На пиысь кодсюрӧ оз кӧсйыны, медым кагасӧ кодкӧ пӧрччӧдіс да видзӧдаліс школаас. Ковмас кӧ пӧ, асьным вайӧдам врач дорас.
–Тшӧкыда-ӧ верстьӧ шыӧдчӧны тіян дорӧ отсӧгла?
–Миян дорӧ медсясӧ шыӧдчӧны 21-50 арӧса мужичӧйяс, кодъяслӧн оз артмы чужтыны кага. Ӧтияс локтӧны ӧтлаасьӧм бӧрас куим тӧлысь мысти, мӧдъяс – дас во весьшӧрӧ «мырсьӧм» бӧрын.
Но волӧны и 70-75 арӧсаяс. Найӧ медсясӧ норасьӧны предстательнӧй железа вылас, кодсюрӧ оз вермыны лючки кудзасьны. А неважӧн воліс 74 арӧса мужичӧй. Весиг шемӧсми. Мортыс сьӧкыда ышловзис да шуыштіс: ставыс пӧ, пом… Мый нӧ, мися, лоис? Ог пӧ нин вермы… мусукасьны нывбабакӧд.
Кызь во сайын, кор сӧмын на заводиті урологавны, мужичӧй кӧйдыссӧ донъявлісны стрӧгджыка. Талун казялам кӧ кӧть нин ӧти тэрыб сперматозоид, бур нин.
Бурногӧн кӧ, 45 арӧсысь олӧмаджык мужичӧйлы колӧ петкӧдчывны урологлы 1-1,5 во мысти, медым казявны лёк пыкӧс. Тайӧ пӧрӧсыс бӧръя воясӧ пыр содӧ.
Талун диспансеризация дырйи мужичӧйлы позьӧ донъявны репродуктивнӧй дзоньвидзалунсӧ, тӧдмавны, ставыс-ӧ лючки вир-яяс да вермас-ӧ лоны батьӧн. 18-40 арӧса мужичӧйяслы диспансеризация колӧ нуӧдны куим вонас ӧтчыд, таысь ыджыдджык арлыдалы – быд во.
Та дырйи мужичӧйлысь репродуктивнӧй дзоньвидзалунсӧ вермас донъявны врач-уролог либӧ врач-хирург, коді торйӧн велӧдчис да босьтіс колана сертификат.
Репродукция боксянь тырмытӧмторсӧ казялӧны ультразвук, допплерография, спермиология дырйи да гормон туялігӧн.
Мужичӧйлы вӧзйӧны 23 юалӧма анкета. Вочакывъяс серти врач вермас помавны репродукция боксянь диспансеризациясӧ. Но мортыс кӧ кызӧма, сылӧн зэв этша тестостерон гормон, нёрпалӧ диабетӧн, ВИЧ-ӧн да мукӧд пӧрӧсӧн, сылы тшӧктасны сдайтны некымын анализ, вӧчны спермограмма, УЗИ-ӧн видзӧдласны предстательнӧй железасӧ да тобоньсӧ, таысь ӧтдор квайт тӧлысь ковмас бурдӧдчыны лекарствоӧн да та бӧрын бара петкӧдчыны врач-урологлы либӧ хирурглы.
Мортыс кӧ челядьдырйиыс висис паротитӧн, тшӧтш ыстасны вӧчны спермограмма. Диспансеризация дырйи тайӧс вӧчӧны дон босьттӧг. Казьтышта, водзті спермограммаысь колӧ вӧлі вештысьны. Тайӧ медшӧр анализыс петкӧдлӧ мужичӧйлысь фертильнӧй позянлунсӧ.
–Пӧрӧсъясысь ӧтдор мый омӧльтӧ мужичӧй вынсӧ?
–Унатор оласног сайын. Дзоньвидзалун вылӧ ёна мӧрччӧ куритчӧм, вейпӧн тшынасьӧм, курыд зелля да быдсикас дурмӧдчантор.
Нимкодь, мый воддза серти челядь этшаджык мӧдісны куритчыны. Школаын накӧд аддзысьлігӧн лыдаӧн юӧртӧны, мый тшынасьӧны.
Бур, гозъя кӧ да челядьыс ёртасьӧны физкультуракӧд, спорткӧд, тшӧкыда петалӧны вӧрӧ, вадорӧ да с.в. Дерт, колӧ лючки сёйны-юны да тырмымӧн узьны. Та дырйи спортын да сёйӧмын вывтіасьны оз ков.
Зонъяслы оз позь новлыны топыд улыс гач да джинсы. Зэлыд паськӧм оз сет визлавны сӧнъясӧд вирыслы, а тайӧ вир-яйыдлы зэв лёк.
Мужичӧйлы оз позь кынтыны предстательнӧй железасӧ да тобоньсӧ. И вывті шонтыны оз жӧ ков.
Тӧвнас вывті ёна тӧждысьысь мам пиыслы тшӧктӧ пасьтавны улыс дӧрӧм-гач. Сы вылӧ футболка да шорты, талун пӧ физкультура да. Гач улас нӧшта на пасьтӧдас трико. А кагукыс локтас школаас да оз и вежсьы, лунтыр ставсӧ кыскалас ас вылас. Гӧгӧрвоана, вир-яйыс таысь ёна пӧсялас.
Мортлӧн киняулас температураыс 36,6, а тобоняс – 34,2 градус. Тайӧс вӧчӧма сы вӧсна, медым лючки артмис бур кӧйдыс да тестостерон гормон (андроген). Та вӧсна сэті вывті пӧжны оз позь.
Оз ков вунӧдны и гигиена йылысь: кадысь кадӧ киськасьны, быдлаті мыськыны.
–Кыдзи тіян дорӧ позьӧ веськавны?
–Тіянӧс кӧ мыйкӧ майшӧдлӧ репродукция боксянь, позьӧ шыӧдчыны да гижӧдчыны 8(8212) 44-11-61 номера телефон пыр. Тайӧс вермас вӧчны республикаса быд олысь, карсянь кӧть ылі сикт-грездсянь. Миянӧ весиг вӧзйысьӧны Архангельск обласьтсаяс. Бур, лоас кӧ сьӧрсьыныд терапевтлӧн да гинекологлӧн кывкӧртӧд.
Миян шӧринӧ быд лун волӧ шӧркодя 10-15 морт. Водзті вӧлі ёна унджык. Тайӧ и гӧгӧрвоана. 8-10 сайын на республикаын оз вӧлі тырмы сад-яслиыс. А талун яслиса куим группа пыдди ӧтиӧ муртса чукӧрмӧ дзолюкыс. Детсадъяс нин мӧдісны ӧтувтавны…
<> Николай РАЗМЫСЛОВ. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.