Коми Республикаысь 13 прӧчент вӧр-ва-мутассӧ (ылӧсас квайт миллион гектар) шуӧма торйӧн ёна дорйыны (рочӧн – особо охраняемая природная территория, дженьыда кӧ, ООПТ).
Рытыв-Войвыв регионъясысь Комиын ООПТ-ыс медся ыджыд. Республика тшупӧдын видзны-дорйыны шуӧма 193 заказник да аслыспӧлӧс мичлуна 48 угоддьӧ, таысь ӧтдор нёль ООПТ – федеральнӧй тӧдчанлуна. Тайӧ Печора-Ылыдзса биосфера заповедник, «Югыд ва», «Койгорт» национальнӧй паркъяс да «Парась тыяс» заказник. Воркута дорын эм нӧшта кык заказник, кодъяс вӧсна кывкутӧ сэтчӧс муниципалитет.
Позьӧ-ӧ волыны заказникас туристлы, кузов-падъяна, ружьеа, вугыр шатина мортлы? Кыдзи ышӧдны йӧзсӧ шойччыны парма-ягын?
Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ Коми Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын вочавидзис ООПТ шӧринысь юкӧнӧн веськӧдлысьӧс вежысь Софья Макарова.
–Софья Владимировна, сикт-грездса войтыр нэмсӧ вӧдитчылісны вӧр-ва озырлунӧн. Позьӧ-ӧ налы и водзӧ тайӧс вӧчны?
–Медым сӧвмӧдны регионса заказник, идӧра сыӧн вӧдитчыны да туйдны-велӧдны йӧзсӧ дорйыны экология, Коми Республикаса му пытшкӧс озырлун да вӧр-ва видзан министерство котыртіс ООПТ шӧрин. Асланым уджын ми вӧдитчам 637-ӧд номера постановлениеӧн, кодӧс 2021 вося декабрь 29 лунӧ вынсьӧдіс Коми правительство.
Заказникын, кыдзи и республикаса мукӧд вӧр-ва угоддьӧын, позьӧ кыйны чери, вӧравны, чукӧртны тшак-вотӧс, некутшӧм индӧд кӧ та кузя абу. Дерт, вӧрын да ты-ю дорын та дырйи колӧ кутны тӧд вылын лӧсялана оланпас-правилӧ.
Быд заказник котыртӧма мый могысь кӧ. Шуам, 190-ас рӧдмӧдӧны сӧмын звер-пӧтка, чери либӧ быдмӧг. 48-лаын видзӧны-дӧзьӧритӧны аслыспӧлӧс мичлунсӧ. Та вӧсна быдлаын аслас сідз шусяна режим. Шуам, Удораса, Визинса да Пожӧгса заказникъясын оз позь кыйны ком, а «Еджыд Кедваын», Сьӧдкыркӧтшса «Белӧй борын», Соколовкаса ю йылын, Кӧрткерӧс районса «Маджаын», Чилимдінса «Пижемскӧйын» – вӧравны.
Быдӧнлы пармаӧ мӧдӧдчытӧдз да ю вылӧ петтӧдз колӧ тӧдмасьны республикаын вӧралан да чери кыян правилӧясӧн, ӧтуввезйын «Геопортал Коми» сайтысь видзӧдлыны, кутшӧм ООПТ-ӧ позьӧ волыны, а кытчӧ туйыс пӧдса.
–Республикаын котыртісны туризм министерство. Колӧ виччысьны, мый туристыс ыльӧбтас Комиӧ? Талун кытчӧ медунаӧн волӧны?
–Тайӧ министерствосьыс юӧр серти, мӧйму республикаӧ волӧма 248 сюрс морт. На лыдысь 31,4 сюрсыс шойччӧма ООПТ-ясын (воддза воын татшӧмыс вӧлӧма 31,9 сюрс).
Медся унаӧн волӧмаӧсь «Парась тыясӧ» – 16,2 сюрс. «Югыд ваын» шойччӧма 8,6 сюрс турист, Печора-Ылыдзса заповедникын – 4,7 сюрс, а «Койгорт» паркын – 1,9 сюрс морт.
–Но ӧд туристтӧ коз улӧ он кор. Ветлысь-мунысьлы талун колӧ став удобствоа модуль да кемпинг…
–Кодсюрӧ дась овны и палаткаын.
–Ас вылӧ зільысь кӧ босьтчас туризмӧ, мый колӧ вӧчны?
–Медводз колӧ тӧдмавны, позьӧ-ӧ ООПТ-ас нуӧдны рекреация – котыртны шойччӧм, лӧсьӧдны туризм-спорт, пода-лызя маршрут-ордым, чукӧртны тшак-вотӧс да с.в. И та дырйи медым эз вӧв вӧр-ваыслы ускӧттьӧ.
Комиын туристъяслы шойччанін позьӧ восьтыны дас куимлаын: «Белоборскӧй», «Белӧй», «Важъёлью», «Каргорт», «Донты», «Ылыдз», «Унья», «Печора ю участок», «Каменка скала» заказникъясын, «Пембой гӧра», «Хальмеръюса водопад», «Чудью» да «Нефтьёль» аслыспӧлӧс мичлуна вӧр-ва угоддьӧясын. Ставсӧ пыртӧма турист реестрӧ. Туризмӧ босьтчысь предприниматель вермас аддзыны сэтысь колана юӧрсӧ.
Турист туйыс кӧ мунӧ ООПТ-ӧд, ковмас лӧсьӧдны маршрут паспорт да петкӧдлыны миян шӧринса специалистъяслы. Заповедникӧд оз позь ветлыны урчитӧмысь унджык йӧзлы, журъявны техникаӧн.
Шойччанінас кӧ кӧсйӧны кыпӧдны беседка либӧ мукӧд сикас юр сюянін, колӧ сёрнитчыны республикаса минприродыысь специалистъяскӧд, кырымавны вӧр участок кӧртымӧ босьтӧм йылысь сёрнитчӧм, а таысь ӧтдор, ковмас кӧ, ю-тыӧн вӧдитчӧм могысь кабала. Та бӧрын ООПТ шӧринкӧд кырымалӧны туризм котыртан сёрнитчӧм.
Талунӧдз татшӧм сёрнитчӧмсӧ кырымалӧма самозанятӧйяскӧд «Парась тыяс» да «Печора ю участок» кузя.
–А мый оз позь вӧчны ООПТ-ын?
–Оз позь капитальнӧя стрӧитчыны, керасьны да нюжӧдны биару-мусир труба да электролиния, перйыны мупытшса озырлун, вӧчны ёг-шыблас видзанін, ветлыны яла-нитш кузя, абу кӧ туйыс, машинаӧн да мукӧд техникаӧн. Некодлы оз позь ӧзтасьны, жуглыны пӧтка поз да вӧрса пемӧслысь горс-гу, а сідзжӧ заказник дорвидзӧг пасъян сюръя, аншлаг, шлагбаум, стенд да юӧр сетан мукӧд пас.
–Оз кӧ позь, но зэв ёна мыйкӧ колӧ…
–Кабала серти кӧ оз позь нуӧдны рекреация, но зэв ёна колӧ, позьӧ видлыны пыртны документас кутшӧмсюрӧ вежсьӧм. Дерт, мукӧд министерство-ведомство кӧ ошкас. Но ӧдйӧ тайӧс вӧчны оз артмы. Ковмас виччысьны воысь дырджык.
–Вӧр-валы ускӧттьӧысь кыдзкӧ мыждӧны?
–Мыжыс кӧ ичӧт, медсясӧ перйӧны штрап. Россияса КоАП-ысь 8-39-ӧд статья серти шогмытӧма кыйсьӧм-вӧралӧмысь мортыслы ковмас мынтыны 3-4 сюрс, чиналы – 15-30 сюрс, а предприятие-котырлы – 300-500 сюрс шайт. И быдӧнлысь та дырйи содтӧд вермасны мырддьыны снегоходсӧ, ружьесӧ да ботан-спиннингсӧ.
Заповедникын, заказникын, нацпаркын, аслыспӧлӧс мичлуна вӧр-ва пельӧсын да мукӧд ООПТ-ын ыджыдджык ускӧттьӧысь чери кыйысьӧс вермасны кыскыны кывкутӧмӧ Россия Федерацияса Уголовнӧй кодексысь 256-ӧд, а вӧралысьӧс – 258-ӧд статья серти. Перъясны 200 сюрс шайт штрап либӧ 18 тӧлысся удждон (мукӧд нажӧтка). Куим во оз позь инасьны кутшӧмсюрӧ удж вылӧ, 480 час либӧ кык во ковмас зільны государство вылӧ.
Но и тайӧ уналы оз мӧрччы. Кодсюрӧӧс мӧдысь-коймӧдысь дай унджыкысь на кутӧны киӧдыс.
–Мӧдасны-ӧ босьтны «Белӧй» заказникӧ волӧмысь сьӧм?
–Тайӧ ООПТ-ас тшак-вотӧс чукӧртӧмысь сьӧм кӧсйылісны босьтны 2021 воын на: июнь 15 лунсянь сентябрь 15 лунӧдз ӧтчыд волӧмысь быдӧнсянь 100 шайтӧн. Но та пыдди лӧсьӧдісны сӧмын пропуск. Быд лун заказникас лэдзлісны 310 мортӧс.
Тадзи жӧ кӧсйылісны вӧчны 2002, 2023 да 2024 воясын. Но сэсся Коми правительствоӧн веськӧдлысьӧс сэкся первой вежысь Эльмира Ахмеева кырымаліс индӧд, мый серти тавося январь 1 лунӧдз заказникас волӧмысь некодлысь сьӧм эз босьтлыны.
Таво гожӧмсяньыс, гашкӧ, ковмас мынтысьны. Специалистъяс ӧні жуглӧны юрнысӧ, кутшӧм ногӧн тайӧс вӧчны.
Кыдзи и водзті, пропусктӧг заказникас вермасны вотчыны Сыктывдін районса Паль, Гаждор, Ивадор, Сотчӧмвыв, Данямитьдор, Час, Язьёль, Кӧччойяг, Ичӧт да Ыджыд Слуда, а сідзжӧ Емдін районса Студенеч, Ванвисдін да Йӧрӧсдін сикт-грездын да посёлокын олысьяс. Сьӧрсьыныс колӧ босьтны паспорт.
Наысь ӧтдор «Белӧй» заказникас пропуск оз ков 1-2 группаа инвалидлы, Айму вӧсна Ыджыд тышса, йӧзӧдлытӧм войнаса да уджвывса ветеранлы, пенсионерлы, 5 арӧсысь ичӧтджык челядьлы, а сідзжӧ ООПТ дорса шойна вылӧ волысьяслы (та могысь Студенеч администрациясянь ковмас кабала).
Мукӧдыс ӧтуввезйын (propusk.oopt.rkomi.ru) вермасны босьтны электроннӧй пропуск.
–2008 воын Маньпупунёр пырис Россияса сизим дивӧ лыдӧ. Но Мылдін районса из бӧлбанъясӧдз республикасянь туйыс пӧдса…
–2017-2023 воясӧ туристъяс веськавлісны сэтчӧ Печора ю кузя Полой да Шежым кордонъяс пыр. 30 километр колӧ вӧлі мунны Печора-Ылыдзса заповедник дорвидзӧг пӧлӧн, 40 – заповедникӧдыс да нӧшта 70 километр Печора ю кузя.
2024 вося тӧвсянь Маньпупунёрӧдз воӧдчылісны Еремей грездсянь, Ляга усянінса кордонсянь Ылыдз ю кузя. Сійӧ дженьыдджык, сыысь этшаджык ускӧттьӧ вӧр-ваыслы. Тайӧ туйӧдыс ветлысь туристыс содіс кык пӧв. Но вӧр-ва доръян прокуратура потшис налы туйсӧ. Ӧти-кӧ, йи вывті колӧ вуджны 5-6 ю-шор вомӧн. А вуджанінсӧ некод оз лӧсьӧд, йисӧ оз кызтыны, татшӧминӧдыс оз позь ветлыны, турист вермас йи улас дзумкмунны.
Мӧд-кӧ, Печора-Ылыдз заповедникса документлӧн квайтӧд юкӧнын тайӧ ордым йывсьыс абу казьтыштӧма, а сідзкӧ, мортлы сэні немтор оз позь вӧчны. Таӧн торкӧмаӧсь оланпас.
Талун Маньпупунёрӧдз гожӧмнас позьӧ воӧдчыны Уньядін – «Вӧлӧгдаса грань» лагер маршрутӧд, коді мунӧ «Печора ю участок» республикаса заказникӧд. А тӧвнас – Свердловск обласьтсянь «Вӧлӧгдаса грань» лагер – Маньпупунёр маршрутӧд.
Таысь ӧтдор из бӧлбанъясӧдз быдладорсянь позьӧ воӧдчыны вертолётӧн. Но тайӧ зэв дона.
<> Николай РАЗМЫСЛОВ.
Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.