Быд во февральын мир пасьталаын пасйӧны Лёк пыкӧслы паныд водзсасян лун. Та могысь водзмӧстчӧма раклы паныд водзсасян войтыркостса союз, медым пӧ быдӧн тӧдіс тайӧ зэв сьӧкыд висьӧм йывсьыс.
Коми Республикаса рак реестрын талун 25,5 сюрс висьысь.
А позьӧ-ӧ венны пыкӧссӧ? Кыдзи сійӧ кӧвъясьӧ?
Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ вочавидзисны миян регионысь врач-онкологъяс.
Коми Республикаын регионса клиническӧй онкодиспансерысь главнӧй врач Алексей Соколов:
–Быд во мир пасьталаын лёк пыкӧсысь кувсьӧ дас миллион сайӧ морт. Кольӧм нэмын ракыс медсясӧ вужъясьліс куритчысьяслы. Найӧ тшӧкыдджыка и кувсьылісны. Но талун тшынасьны модаыс абу, унаӧн сувтӧны куритчӧмлы паныд. И водзӧсыс пыр и тыдовтчис – мужичӧй тыын ракыс тӧдчымӧн чиніс. Ӧні тайӧ пӧрӧсыс мӧд местаын. Мужичӧйяслысь раксӧ медсясӧ казялӧны предстательнӧй железаысь, тыысь да кыз сювйысь. Нывбабалы медся тшӧкыда вужъясьӧ морӧсас, кучикас да кага чужтанас.
Зэв шог, но тыын пыкӧснас нывбабаяс вӧтӧдӧны мужичӧйясӧс. Аньясыд талун сідзжӧ шпуткӧны-куритӧны, тшынасьӧны электроннӧй сигаретӧн.
Морт вир-яйӧ унатор мӧрччӧ. Мыйсюрӧысь вермам видзчысьны. Шуам, ӧти радейтӧ сёйны тшынӧдӧм-жаритӧм госа гӧрд яй, а мӧд номсасьӧ град выв пуктасӧн. Кодкӧ пырӧдчӧ спортӧ, котралӧ лызьӧн, уялӧ да сідз водзӧ, а мӧд радейтӧ курыд зелля, куритчан да мукӧд дурмӧдчантор.
Учёнӧйяс ӧнӧдз туялӧны рак висьӧмсӧ, да стӧча некод на оз вермы висьтавны медшӧр помкасӧ, мыйла сійӧ кӧвъясьӧ мортыслы. Казялӧмаӧсь 300 гӧгӧр сикас лёк пыкӧс. И сӧмын сёсӧ вермам бурдӧдны-кокньӧдны.
Тайӧ висьӧмыскӧд сьӧкыд тышкасьны и со мый вӧсна. Пыкӧсас вермас лоны некымын сикас рак. Лекарство кутшӧмӧскӧ бырӧдас, а мукӧдыслы оз мӧрччы, да найӧ водзӧ рӧдмӧны-паськалӧны. Сэсся быд мортлӧн аслыспӧлӧс генъяс. И бӧрйӧны сӧмын сылы лӧсялана лекарство да бурдӧдчанног.
Кор кольӧм нэмся 90-ӧд воясын сӧмын на босьтчи хирургавны, став сикас лёк пыкӧсыс миянлы вӧлі быттьӧ ӧткодь. И бурдӧдлім висьысьсӧ химия терапияӧн, лекарствоӧн да операция вӧчӧмӧн. Талун тшӧтш вӧдитчам наӧн, но пыкӧссӧ видлалам молекула тшупӧдын нин. Сідз шусяна таргетнӧй препарат йиджӧ сӧмын пыкӧсас.
Миян онкодиспансерын кык линейнӧй ускоритель, кодъясӧс йитӧма компьютера томографӧ. Тайӧ – югӧра выль сикас терапия. Водзті югӧрнас раксӧ бырӧдігӧн «сотлім» и орчча дзоньвидза клеткаяссӧ. И сьӧкыд шуны, татшӧм «бурдӧдчӧмсьыс» унджык вӧлі бурыс али лёкыс. Талунъя технологияӧн да оборудованиеӧн югӧрнас позьӧ стӧча бырӧдны сӧмын пыкӧссӧ.
Тадзи жӧ и операция дырйи эм позянлун вундыны сӧмын висьмӧминсӧ. Та дырйи ставыс вӧчсьӧ ичӧтик розь пыр. А сідзкӧ, и операция бӧрас мортыс ӧдйӧ бурдӧ. Ӧткымынӧн гырк пытшсӧ либӧ сювсӧ вундалӧм бӧрын мӧд лунас нин асьныс мунӧны нуръясьны.
Диспансерын нёль хирургия юкӧн. Вӧчам быдсикас операция. Сӧмын юр вемӧ ог пырӧй. Татшӧм операциясӧ вӧчӧны республикаса больничалӧн нейрохирургия юкӧнын.
Коймӧд во нин вӧдитчам иммунотерапияӧн. Лекарство ёнмӧдӧ мортыслысь вир-яйсӧ, и сійӧ ачыс нин вермасьӧ пыкӧсыскӧд.
Ме эськӧ быдӧнлы казьтышті, мый талун эм зэв бур позянлун кыдз позьӧ водзджык казявны лёк пыкӧссӧ – петкӧдчывны врачьяслы диспансеризация дырйи. Таысь оз ков мынтысьны, а мортсӧ доръям пӧрӧссьыс. Ӧд кымын водзджык казялам пыкӧссӧ, сымын ӧдйӧджык да дон-тӧмджыка позьӧ бурдӧдны мортсӧ. Талун унаӧн мынтӧдчӧны раксьыс, ми найӧс лэдзам гортас, да найӧ кадысь кадӧ сӧмын петкӧдчылӧны онкологлы.
Коми Республикаса клиническӧй онкодиспансерысь главнӧй врачӧс вежысь Андрей Галин:
–Талун рак – абу нин кувсьӧмӧдз вайӧдан пӧрӧс. Онкология лоис сьӧкыд хроническӧй висьӧмӧн, кодӧс позьӧ кокньӧдны.
Кодсюрӧ шуӧ, мый лёк пыкӧсӧн висьысьыс содӧ да томмӧ. Тайӧ абу тадз. Комиын татшӧмыслы талун шӧркодя 65 арӧс. Да, висьысьыс содӧ. Но тайӧ артмӧ сы вӧсна, мый бурджык лоис диагностика, водзджык казялам пыкӧссӧ да 2019 восянь бурдӧдам мирса клиника ре- комендация серти.
Во вит сайын 3-4 стадияа ракӧн висьысь уна вылӧ оліс во, а талун – дас во.
Странаса правительство унатор та боксянь вӧчӧ. Збыльмӧдам онкологиялы паныд водзсасян программа, та пӧрйӧ сійӧс урчитӧма 2025-2030 вояс кежлӧ.
Нацпроектъяс серти онкодиспансеръяс да поликлиникаяс могмӧдӧны лёк пыкӧс казялан югӧра да эндоскопия оборудованиеӧн, лабораторияӧн, маммографъясӧн. Ӧні и миян эм позянлун вӧчны зэв сьӧкыд операцияяс.
Бурмӧ медициналӧн сідз шусяна первичнӧй тшупӧд, профилактика. Тайӧ сетӧ позянлун водзджык казявны пыкӧссӧ да 30 прӧчент чинтыны висьысьсӧ. Содтӧд на диспансеризация лунысь государство да уджӧн могмӧдысь вештӧны удждон.
Кодсюрӧ шуӧ, мыйла пӧ петкӧдчыны врачлы, некыті кӧ оз вись. Рактӧ казявны зэв сьӧкыд. Абу кутшӧмкӧ торъя анализ, коді эськӧ петкӧдліс, мый мортыслӧн – онкология. Та вӧсна и колӧ диспансеризацияыс. Врач вермас мый серти кӧ казявны сӧмын на кӧвъясьӧм пыкӧссӧ.
Россияын раклы паныд водзсасян наука сӧвмӧ зэв ӧдйӧ. Физика да химия отсӧгӧн фармакологъяс дасьтӧны лекарствояс, кодъяс «уджалӧны» молекула тшупӧдын.
Комиын эм став колана лекарствоыс. Суйӧрсайса ни ӧти фармация фирма эз эновтчы миянкӧд ёртасьӧмысь, кыдзи и водзті, вайӧны став колана лекарствосӧ. Сэсся и Россияса компанияяс мӧдісны зільны. Талун странаын вӧчӧны пыкӧслы паныд водзсасян некымын сикас выль препарат.
США-ын, Германияын, Японияын, Лунвыв Кореяын да Израильын онкологиялы паныд водзсасян шӧринъясыс медся бурӧсь. И йӧзыс чайтӧны, мый сэні найӧс бурдӧдасны. Но Россияса клиникаясын сетӧны сэтшӧм жӧ лекарство да вӧчӧны сэтшӧм жӧ операция. Ми тӧдам уна нималана йӧзӧс, кодъяс бурдӧдчисны Германияын, Израильын, но сідз эз и вермыны венны висьӧмсӧ…
Колӧ шуны, и Сыктывкарӧ висьысьяс локтӧны орчча регионъясысь да тшӧтш и Москваысь. Шыӧдчӧны и суйӧр сайсянь. Сійӧ жӧ Германияас олысь вӧзйысис бурдӧдчыны, весиг Россияса гражданство та могысь босьтӧма.
Дерт, нинӧм он вермы вӧчны, мортыс кӧ шыӧдчис вывті сёрӧн.
Миян дзоньвидзалунным кызвыннас лючки олӧм сайын. Бур оласног доръяс мортсӧ оз сӧмын ракысь, но и уна мукӧд пӧрӧсысь.
Колӧ сӧмын видзчысьны нывбабалӧн кага чужтанын пыкӧсысь да мортлӧн папиллома вирусысь. Найӧ вермасны кӧвъясьны мӧдлы. Та вӧсна энь омла висьӧмысь (рак шейки матки) нывъяслы 9 арӧссянь да нывбабаяслы 45 арӧсӧдз колӧ вӧчны мортлӧн папиллома вирусысь прививка. Тайӧ уколыс дорйӧ висьӧмысь и 25 арӧсысь томджык зонъясӧс.
Коми Республикаса йӧзлысь дзоньвидзалун видзан министерствоысь томуловлӧн репродукция кузя главнӧй внештатнӧй специалист Екатерина Вяткина:
–Быд во онкогематология казялӧны шӧркодя 30-35 кагалысь. Висьысьыс воысь-во надзӧник содӧ, но и бурдысьыс пыр унджык. 90 прӧчент дзолюкыс мынтӧдчӧ лёк пыкӧссьыс.
Профилактикаыс челядьлы колӧ ичӧтсяньыс. Налӧн дзоньвидзалунлы мӧрччӧ тшӧгӧм, сигарет-вейпӧн тшынасьӧм, кадысь водз мужичӧйяскӧд мусукасьӧм.
Том нывбабалы оз позь нюжмасьны кага чужтӧмӧн. Талун медводдза дзолюксӧ чужтӧны шӧркодя 29 арӧсаяс. Тайӧ сёр нин. Бурджык лоны мамӧн 22-25 арӧсӧн.
Пыкӧсыс вермас артмыны и сылӧн, коді чужтіс сӧмын ӧти кага.
Республикаса физдиспансерысь главнӧй врачӧс вежысь Татьяна Лыюрова:
–Диспансеризация дырйи ми вермам казявны сизим сикас пыкӧс. Нелямын арӧс бӧрын быд во колӧ петкӧдчывны врачьяслы.
Мӧйму татшӧм ногӧн онкологиясӧ казялӧмаӧсь 180 мортлысь, кодъяс и мӧвпыштлыны абу кужлӧмаӧсь та йылысь, некыт пӧ оз вись да.
Кага чужтанысь мазок серти лёк пыкӧс казялӧмаӧсь куим аньлысь.
Кык вонас ӧтчыд 40-75 арӧса нывбабалы колӧ вӧчны маммография. Татшӧм ногӧн мӧйму морӧссьыс пыкӧс аддзӧмаӧсь 59 нывбабалысь.
Простата видзӧдӧны 45, 50, 55, 60 да 64 арӧса мужичӧйяслысь. Татшӧм онкологиясӧ казялӧмаӧсь мӧйму 22-лысь.
Эзофагогастродуоденоскопия дырйи 12 мортлысь гырксьыс казялім пыкӧс.
21 мортлысь флюорография да рентген петкӧдлісны тысьыс рак.
Медосмотр дырйи быд врач вермас казявны пыкӧссӧ кучикысь, вом пытшсьыс да щитовиднӧй железасӧ видлалігӧн сьылісьыс.
<> Николай РАЗМЫСЛОВ. Снимокыс авторлӧн.