102 арӧсӧдз олысь Елена Парменовна Сорвачёва – ыджыд шыпассянь Велӧдысь, уджвывса ветеран.
Нэм джынйысь дырджык сiйӧ уджалiс сиктса школаясын.
А меддырсӧ – Инта карса Петрунь сиктын.
Том директор
Чужлӧма Елена Парменовна 1922 вося май 21 лунӧ Луздор районса Абъячой сиктын Пармен Иевлев семьяын. Батьыс вӧлӧма колхозын юралысьӧн. Трифида мамыс торъялӧма стрӧг оласногнас.
Сиктса школа помалӧм бӧрын Елена пырӧма велӧдчыны Сыктывкарса учительскӧй институтын кык вося история факультетӧ. Ай-мамыс пуктӧмаӧсь уна вын, мед челядьыс велӧдчасны: Елена да Прасковья чойяс лоисны диплома велӧдысьясӧн, а институтын велӧдчӧмысь колӧ вӧлi мынтыны, кӧть эськӧ и этшаник, но колхозник челядьлы и сы мында сьӧмыс эз вичмыв. Евлампия чойыс кольччӧма ай-мам дорас.
Айму вӧсна Ыджыд тыш пансьӧмӧн унджык мужичӧй-велӧдысьыс мунiсны фронт вылӧ.
Школаясын велӧдысь тырмытӧм вӧсна учительскӧй институтын «…выпускнӧй курс помӧдiсны гожӧм-арӧн», – гижӧ О.В.Золотарев «Коми учительство» небӧгын (2015 во).
19 арӧса Еленалы сетасны 5-7 классын история да география велӧдысьлысь эскӧданпас да и мӧдӧдасны Кожва районса Косьювом сиктӧ.
«Вӧлi зэв кӧдзыд, а менсьым кӧлуйӧс туйын гуисны, – казьтывлӧма Елена Парменовна. – Дыр ветлалi резина ботикӧн, кынми, да сиктсаяс сетiсны гынкот*. Сэсся коркӧ и воис Абъячойсянь пӧсылка шоныд паськӧмӧн».
Мӧд велӧдчан воас нывтӧ индӧмаӧсь Петрунь сиктын сизим класса школаӧ юралысьӧн.
«Велӧдчысьяс гижисны ас вӧчӧм ручкаӧн (вӧсньыдик беддьӧ сунисӧн кӧртавлісны перӧ); бумагаӧн вӧлi сэтшӧм сьӧкыд, мый челядь гижлiсны корсюрӧ весиг важ небӧг лист бокъясӧ, – бӧрынджык висьтавлӧма сiйӧ. – Челядьӧс тшӧкыда ковмылiс лэдзны урокъяс вылысь байдӧг кыйны, лэч видлавны, ӧд тӧвся луныд дженьыд. Кадыс вӧлi тшыг, няньсӧ сетлiсны морт вылӧ 300 граммӧн».
Но весиг сьӧкыд война кадӧ олӧмыс писькӧдiс аслыс туй. Йӧз радейтчисны, гӧтрасисны, семья паськӧдiсны. Мойвиис и Еленалы паныдасьны аслас радейтана морткӧд.
Тайӧ лоӧма 1943 вося март 18 лунӧ. Том директор клубын лыддьӧма сиктса олысьяслы «Парижскӧй коммуна лун» доклад. И буретш пырӧма офицер формаа фронтӧвик Иван Сорвачёв, кодi воӧма чужан Петрунь сиктас чорыда ранитчӧм бӧрын.
Ивантӧ Парижса коммуналӧн историяыс абу сымда вӧрзьӧдӧма, кыдзи вӧрзьӧдӧма сьӧлӧмсӧ доклад лыддьысьыс. Лекция кывзӧм бӧрын сiйӧ матыстчӧма ныв дорӧ тӧдмасьны.
«Донаяскӧд эн янсӧдчӧй»
Сорвачёв овыс XIX нэмсянь кывсьылӧма Ен ӧбразъяс гижысьясӧн. А Сорвачёвъяс пиысь ӧти – Иван – из шом тӧдысь-аддзысьӧн, кодi 1912 воын нин казялӧма Инта бердса из шом пластъяс. «Из шом – Россиялы, а абу шведлы!» – пыксьӧма сійӧ «Стелла Поляре» компаниялы из шом корсьӧмысь (Коми Республикаса Национальнӧй архивысь 452-ӧд №-а справка).
Выль куйлӧд дас вося корсьысьӧм кывкӧртӧдыс воӧма и Санкт-Петербургӧ геология комитетӧ. Тайӧ лоӧма подулӧн «…геология боксянь пыдісянь туявны став Печораса бассейнсӧ», стӧчмӧдӧ Л.Н.Малофеевская «На угольном меридиане» небӧгын (2012 во).
Но тайӧ эз мезды Иван Николаевичӧс репрессия улӧ сюрӧмысь – 1931 воын ылӧдчан кабала серти сiйӧс лыйлiсны. Бур нимсӧ бӧр бергӧдiсны 1990 воӧ. Петрунь сиктса школа 1910 воӧ восьтӧмыс сiдзжӧ йитчӧма Иван Сорвачёв нимкӧд – сiйӧ ышӧдӧма йӧзсӧ гижны сиктын школа восьтӧм кузя корӧм, а кабаласӧ тыр-бура дасьтыны отсалӧма чиновник Мамадыжский.
Репрессия улӧ веськалӧм семьяысь велӧдчыны позянлун сетсис сӧмын ӧти мортлы да, Иван Сорвачёвлӧн Иван Александрович внукыс помавлӧма Печора-Мокчойса кык вося педучилище, войнаӧдз уджалӧма Петруньса школаын.
Сэсся босьтӧмаӧсь армияӧ, велӧдчӧма военнӧй училищеын, и 1942 вося июнь тӧлысьӧ младшӧй лейтенант чинын сюрӧма адӧ, Волховса фронтӧ. Тышъясыс вӧлӧмаӧсь сьӧкыдӧсь, уна вир кисьтанаӧсь, и ӧти татшӧм косьысь взводса томиник командир оз пет. Мамыслы юӧртасны, мый пиыс война вылын усьӧма.
А бӧрыннас казяласны, мый Иван ловъя! Сiйӧс, ёна ранитчӧмаӧс, муӧн тыртӧмаӧс, корсьӧма-аддзӧма взводса ёртыс, мездӧма да нуӧма медсанбатӧ.
Во джын Иван бурдӧдчӧма госпитальын, а 1943 вося тулыснас локтӧма чужанінас. И танi, сиктса клубын, сiйӧ бара ранитчӧма. Но Амур ньӧвйӧн нин – фронтӧвик сьӧлӧмсӧ дойдӧма муслун!
Еленалы сiйӧ тшӧтш сьӧлӧм вылас воӧма. Но выль велӧдчан воӧ нылӧс ыстӧмаӧсь Печора вывса Конецбор сиктӧ сизим класса школаӧ веськӧдлысьӧн.
Школаыслӧн весиг ас юр сюянiныс абу вӧлӧма, велӧдчӧмаӧсь важ ног эскысьяслӧн куим керкаын. Сэки жӧ Елена пырас велӧдчыны пединститутӧ уджсьыс орӧдчывтӧг.
Конецборад, кыдзи быдлаын война кадӧ, вӧлi кӧдзыд да тшыг. Велӧдысь-нывбабаяс пӧрӧдчӧмаӧсь вӧрын, мед школалы лӧсьӧдны пес. Ӧтчыд усьӧм пуыс кувтӧдзыс личкас директорлысь пилитчан нывъёртсӧ.
Лоӧмторсӧ туялӧмаӧсь да том директортӧ абу мыждӧмаӧсь, ӧд сiйӧ ачыс нывъёртыс моз жӧ вермис веськавны пу улас. Но Еленалы сьӧкыд вӧлi лов вылас, лунысь-лун мыжалiс асьсӧ неминучасьыс, мый йылысь и гижис Иванлы письмӧын.
Фронтӧвик вочавидзис рыцар моз: пырысь-пыр пуксис паракодӧ да Уса-Печора юяс кузя вуджис 700 гӧгӧр верста ва туй.
Сійӧ кадас кывтiсны-катiсны «Яков Свердлов», «Щорс», «Чапаев» паракодъяс, бӧръяыс часӧн пӧшти 17 верст ӧдӧн ветлӧма.
Нуисны из шом Воркутаысь, бӧрсӧ – «спецконтингент»… дзескыдiнӧ сюрӧм йӧзӧс вына конвой улын», – гижӧ наукаса доктор М.Н.Супрун «Северное речное пароходство в годы ВОВ» небӧгын (2020 во).
Быд дас верст мысти уселонъяс** пӧрӧдӧмаӧсь пес паракодъяслы. Вӧр лэдзанінъясыс пӧ берегпӧлӧнса козъя вӧрас тыдалӧны кыдз раска еджыд дӧмасъясӧн; ӧд кыддзыд быдмӧ козйысь ӧдйӧ, – юксьӧ мӧвпъяснас 1990-ӧд воясӧ Дресвянка сиктысь катерса капитан Михаил Петрович Канев. Тайӧ ГУЛАГ кадлы вӧр-васа памятникъяс.
Паракодсянь Конецборӧдз Иван ветымын верст подӧн на мунӧма. Тан и коралӧма дона нывсӧ верӧс сайӧ. А нӧшта корӧма Еленаӧс бӧр вуджӧдны Петруньӧ, кӧнi 1944 вося август тӧлысьӧ том йӧз ворсiсны кӧлысь.
Кыдзи овны кузь нэм?
Елена Парменовна 19 во уджалiс Петрунь сиктса школаӧн веськӧдлысьӧн да директорӧс вежысьӧн.
56 во велӧдӧма география, биология, химия. Иван Александрович 39 во нуӧдӧма физкультура, труд, рисование урокъяс.
Кор школаын пасйисны воссьӧмсяньыс 95 во, гаж вылӧ волісны выпускникъяс, кутлiсны радейтана велӧдысьсӧ, козьналiсны Елена Парменовналы козин да висьталiсны пыдди пуктана велӧдысьлы сьӧлӧм вӧрзьӧдана аттьӧалана кывъяс.
Нелямын во Елена да Иван Сорвачёвъяс олiсны ӧтвылысь.
Нӧшта нелямын во Елена олiс Ивантӧг. Гозъя быдтiсны вит челядь.
Томулов-рӧдвужысь 15 морт босьтiсны велӧдысьлысь диплом либӧ уджалiсны да ӧнi зільӧны велӧдысьясӧн, воспитательясӧн.
102 арӧс тыртігас Елена Парменовналысь юалiсны, кыдзи нюжӧдны кузь нэм?
Сiйӧ вочавидзис: «Оз ков дышӧдчыны, колӧ вӧрны!». И оз сiдз-тадз легъявны, а лоны матыссалы, семьялы, йӧзыслы коланаӧн.
Олӧм помӧдзыс ань коли мывкыда, тӧждысис став вӧснаыс, радейтiс сиктса олӧм да та вӧсна эз вудж овнысӧ карса патераӧ.
А нӧшта, кыдз казьтывлӧны челядьыс, ёна гажтӧмтчӧма кыддза-пожӧма чужанiнсьыс – Абъячой сиктысь.
Кажитчӧ, мый сылӧн мунӧмкӧд помасис дзонь эпоха – ыджыд олан пласт.
Но коли шоныд казьтылӧм, йӧзлӧн аттьӧалӧм, ӧд сыкӧд сӧвмисны да вежӧрасисны сиктса олысьяслӧн куим кӧлена.
* * *
Сьӧлӧмсянь аттьӧала ӧтвыв уджысь Елена Парменовналысь челядьсӧ: Надеждаӧс, Василийӧс, Альбинаӧс, Юрийӧс; Петруньса школаын велӧдысьяс Т.А.Алексееваӧс, Г.А.Семяшкинаӧс. <>
Татьяна Васильевна Канева.
Петрунь сикт.
__________
*Гынкот – гын сапӧг;
**уселон, уселонеч – лагерын пукалысь (артмӧма «управление северных лагерей особого назначения» кывтэчасысь).