Дзолядырйи страк кыдз ёна вӧлі пола понъясысь. Некытчӧ вӧлі ог лысьт мунны ӧтнам, тшӧтш и школаӧ. Ӧлексей воклӧн начальнӧй школаын велӧдчигкості ветлі сыкӧд, а кор вӧлі сійӧ висьӧ да гортын куйлӧ, школаӧ вӧлі ог жӧ мун. Учительыс кутас юавны: «Мыйла нӧ эн волы школаад?». А ме: «Ӧлексей тай висис».
Мам гортын, оз уджав, а оз ӧд колльӧдышт, мед кӧть нылыс школатӧ прогуливайтӧ, сылы миян велӧдчӧмыд век вӧлі веськодь. Йӧзыс синсьыс би петмӧн челядьыслы вылыс тшупӧда образование перйӧны, а миян мам век шуліс: «Аслыныд ӧд велӧдчанныд, перӧ-ручкатӧ кӧ дыш легӧдны, пила-ручкаыд век нин лоӧ».
Ӧтчыд вӧлі локта школаысь ӧтнам, ылісянь на аддзи – паныд пон локтӧ. Ме повзи, лым пиӧдыс собиті да шор дор пывсян сайӧ пыри. Сэн пургаыс зэв лӧсьыд лым гу вӧчӧма. Пукалі да пукалі, пон, кӧнкӧ, сизимысь нин ӧтарӧ-мӧдарӧ котӧртіс, а ме век на пукала, кӧч моз тірала, кутшӧм али петӧм, весиг видзӧдлынысӧ ог лысьт. Коркӧ тай сэсся петі жӧ, гегдавны куті да.
Ӧнӧдз на шӧйтысь понъяс вылас видзӧдны ог вермы. Кӧзяеваыслы любӧ, кывлан, шуасны, оз пӧ ӧд пурсьы. А плешкас ӧд абу гижӧма, пурсьӧ али оз: верстьӧ мортыс полан, а кысь нин челядь оз.
Коркӧ посни нывъяс вӧлі каям Помӧсдінысь. Миян водзын мунӧ том морт, и сы вылӧ пуксис кузь уска сиргаг. Дӧрӧм кузяыс кайис-кайис и голяӧдзыс воис. Ми и висьталім дядьӧыдлы. Тайӧ вӧлӧма тӧдтӧм роч морт, сійӧ кутіс сёрнитны миянкӧд. Выльгорт туйвежас сэсся торъялім. Гортын та йылысь висьталі мамлы, а сійӧ и шуӧ: «Мыйла быд тӧдтӧм мужикыскӧд сёрнитан? Друг да сійӧ тэнӧ ылӧдлас да ӧбидитас». Ме повзи и гожӧмбыд эг лысьтлы лэччывны Помӧсдінӧ. Думайта, сійӧ мужикыс век на сэні ветлӧдлӧ, и быть мекӧд паныдасяс да ӧбидитас. Нуӧдасны лэччывны Помӧсдінӧ, но ог мун, а висьтавны ог лысьт мыйла, нинӧм вылӧ ог мун и став.
Век ёна вӧлі пола керка пемыдысь да гӧбӧчысь. Ӧтнам кӧ гортын, пукся пызан сайӧ, мыйкӧ заводита вӧчны и помся видзӧда, дыр-ӧ сэтысь гажтӧмыс оз пет. Сарайӧ петавла котӧрӧн, пыригас чеччышта порог вомӧныс да ёна крапка ӧдзӧснас, мед оз удитны кватитны. Школаӧ петтӧдз ӧти тӧлӧн-джынйӧн олі Ягслудабӧжын Марпа ичинь дорын. А сэні сарайыс вӧлі страк кутшӧм гажтӧм, битӧм, ӧні на лёкиник кошмарын вӧтӧдлӧ. 5-6 арӧса кагаыдлы оз али мый вӧлі позь керкаад ведраӧ ветлыны? Оз, водзын вӧлі спартанечьясӧс моз быдтӧны, кӧть сэсся весьӧпӧран гажтӧмысла, но быть петав сарайӧ. Кӧть и тадз быдтісны, смеллун эз и кӧвъясь, ӧні на керка пемыдас шуштӧм. Некод на эз повзьӧдлы да, ывла пемыдсьыс бӧльӧ ог пов.
Некымын во сайын арнас ошкыд деревнятіыд ветлӧдліс да, повзьылі жӧ эськӧ, но кыйисны, да бара спокой лои. Сійӧ рытнас кая репетиция вылысь и думайта: «Талун бабаяс шӧйтысь ошкӧс висьталісны да, тшук кӧ быттьӧ паныдасяс, мый бара кута вӧчны? Нӧшта ӧд и веськыда кайсис, колӧ жӧ вӧлі кӧть паськыд туйӧдыс мунны». А ошкыд тшук водзвылын и мунӧма. Туй бокас пон сӧмын лёкысь увтӧ. Некӧн некод абу, а мый, мися, и жанган, муна да бротка. Вӧлӧмкӧ, оштӧ аддзылӧма. Сусед сувтӧдіс машинасӧ да менӧ тшӧктӧ сӧвны, а ме шуа, мися, матын нин да, подӧн воа. А сійӧ шуӧ, ош пӧ улича кузя ветлӧдлӧ…
Кыдзи бара кыйсьысьясыс вӧр керкаас узьлӧны? Менӧ эськӧ сэні первой вояс жӧ гажтӧмыс и сёяс. Ичӧтдырйи на мам коркӧ ассьыс вӧтсӧ висьталіс. Сарайын пӧ турун пиас гажтӧмыс баба гӧлӧсӧн горзӧ, ме пӧ сійӧс вилаӧн бытшйӧдла, некыдз ог веськав, и сійӧ век ӧтарӧ горзӧ. Дерт жӧ, меным и колӧ вӧлі тайӧс висьтавны. Ме сэсся бура ыджыд арлыдӧдз полігтырйи турун вылас видзӧді, оз-ӧ кодкӧ сэтысь горзігтырйи пет.
Кор мам ёна нин пӧрысьмис, сылы спокой колӧ, а челядь дурӧны, музыкатӧ гораа кывзӧны, вильшасьӧны. И кутас шуны: «Вижля йылӧмӧс, кула да, гажтӧмтны вола. Ӧти старука тай кӧсйысьлӧма тадзи челядьсӧ гажтӧмтны да, гӧбӧчас пӧ пырасны, а сэні кодкӧ гажтӧмыс каститчӧ, пукалӧ да печкӧ». Но 23 во нин коли да, эз на волы, мед оз и лок. «Упокой, господи, её душу» али мый шулӧны, ен мед видзас.
* * *
Мам миян некор эз повлы бокӧвӧй йӧзысь, и керканым век вӧлі йӧза. Вокъяслӧн другъясыс быд рыт волісны клубӧ моз, батьлӧн уджъёртъясыс волісны рытйысьны, куритасны, кӧть чер ӧшӧд, некод ывлаӧ оз пет чигарка пешны, кӧть бать ачыс эз куритчыв. Мамлӧн подругаясыс вӧлі лунъясны сёрни-басни сайын. Юысь суседъяс зыксясны и пинясясны горт шӧрын.
Праздник лунӧ пырӧны-петӧны, кодлы абу дыш, вердӧны-юкталӧны быд пырысьӧс. Телевизор ньӧбим суседъясысь тшук водзджык, и миянын кинозал. Ёгор чож локтӧ-пырӧ-мунӧ, тшӧкыда код юра, тӧлын кӧ – лым сюръя, гожӧмын кӧ, кӧм оз пӧрччы. Шуӧ: «Мыйла бара Семен Павелыс менам туй вылӧ керкасӧ пуктӧма? Век пырсьӧ».
Куим чоя-вока артельӧн мӧс видзим, да ставыс ме дорын, весиг картупель муныс менам йӧрын, став колхознас дугдывтӧг миянын жуйсьӧны. Чой оліс орчча сиктын да, вӧлі гежӧдика волас и век шензьӧ: «Вера, кыдз тэ тайӧс терпитан? Кӧть кор ог лок, тіян век кутшӧмкӧ балаган».
А мам некор эз дӧзмыв, и миянӧс велӧдіс, мед некор эг полӧй йӧзысь: йӧзыд мунасны и оз лоны, а со горт шӧрад кӧ, да аслад семьяад вӧдняыд лоӧ, сійӧс быть ковмас терпитны. Но сэк жӧ тай и вӧлӧма олан гажыс. А ӧні мый? Керкаын чӧв-лӧнь, морт оз пырав, иган сайын лоӧ овны, быдсяма омӧль йӧзыс ветлӧны да.
Медъёна вузасьысь чиганъясысь пола, синтӧ пӧртасны, ылӧдасны, кыдзи ӧтчыд ылавлі нин ма вузалыськӧд. А мам и чиганъяссьыд вӧлі оз пов, некымынысь горт шӧраным лэдзліс став балаганнас, а ассьыс челядьсӧ Ёгор чож дорӧ узьны мӧдӧдас. Асьныс эськӧ миянлысь сёян оз сёйны, а вот вӧвъясыслы турун колӧ. Чиган кутас шуны: «Бабушка, нам хотя бы обледь». Кутшӧм али обледьӧн наысь мынан. Миян сувӧдын бур турун, сэтчӧ вӧвъяссӧ йӧртасны-домаласны, и, дерт жӧ, бур туруннад вердчас чиганыд. Батьлы эськӧ ёна жаль, тылым туруныд ӧд мый дон, но мый сэсся вӧчан, гӧтырысь водзӧ оз пет. Душ-мӧдысь на лэдзлісны чиганъястӧ, но мыйсюрӧ гусялісны мунігмозныс да, сэсся велалісны, ӧтлек лои, мынім наысь. Да и асьныс найӧ дугдісны таборнас шӧйтны.
* * *
Миян деревня помас вӧлі дзоляник вӧртор, «дзоля вӧрӧн» да «сён дорӧн» шулім. Дарӧм дзоля, сэн вӧлі быдтор быдмӧ: чӧд, чӧдлач, оз, пончӧд. Пӧттӧдз вӧлі сёям да и кружкаӧ на вотыштам. Совхоз дырйи кералісны-корчуйтісны сэті, быттьӧкӧ кодлыкӧ сійӧ мешайтіс, али ыджыд урожай сэсь куралісны. Коркӧ Ӧлексей воккӧд сэні вотчим да кутім локны. Ме, гашкӧ, ар вита вӧлі, а вокӧй – сизима. А Семен Миколайлӧн вӧлі збой петук, йӧз вылас усьласьӧ, и сійӧ миян вылӧ уськӧдчис. Ме рака моз ӧдйӧджыка потшӧс вылӧ кайи, а Ӧлексей мыйлакӧ эз слӧймы пышйыны. То ли эз повзьы, то ли ыджыд кирза сапӧгнас дзугсис, но петукыд сы вылӧ уськӧдчис, вотӧсыд киссис. Меным вокыд ёна жаль, вотӧсыд жаль, но потшӧс вылысь дорйысьны ог лэччы. Кыдзкӧ тай сэсся мыніс жӧ, дӧбельки эз жӧ кокав.
Коркӧ мам тшӧктӧма Ӧлексейлы кань джагӧдны. Дзоляӧсь на вӧлім, сылы, колӧкӧ, ар 7-8, и колӧ вӧлі мамлы татшӧм уджӧ нарадитны. Мунім тшӧтш амбар дорӧ, и эштывлім ми каньтӧ джагӧдны, некыдз оз артмы, змей моз сӧмын веглясьӧ. Да и сямным на, кӧнкӧ, сэтшӧм. Ме, дерт, сӧмын видзӧда. Каньыс эськӧ жаль нин, а Ӧлексей нӧшта на жаль. Колӧ вӧлі аддзыны сылысь чужӧмсӧ, кутшӧм сылы и каньыс жаль, и мырсьӧ, но нинӧм оз артмы, и мамыслысь кывсӧ вуджны оз лысьт. Сэсянь ли абу ли, но каньястӧ некор эг радейтлы и ог видз. А гашкӧ, сы вӧсна, мый менӧ мамӧ вӧлі дыш каньӧн шулӧ, да нӧшта и мать сорӧн. Сыысь лёк кывйыс сэсся нинӧм нин эз вӧв.
Ӧлексейкӧд ми олім зэв сӧгласа-дружнӧя. Сійӧ вӧлі зіль да шань, кывзысьысь. А Коля вок вӧлі 6 арӧсӧн меысь ыджыд, и ме сыкӧд эг ёна лӧсяв, вильыш вӧлі и Ӧлексейӧс ӧбижайтӧ.
Мам петас идрасьны, да Коля заводитас Ӧлексейӧс вильшавны да скӧрмӧдны. Мӧдыс терпитас-терпитас, а сэсся заводитас воча тышкасьны.
Ӧлексей жаль да, котӧрта сарайӧ, мамлы горза: «Мамӧ, мамӧ, Коляыд бара нин Ӧлексейтӧ нӧйтӧ!». Мам гидсянь воча: «Час ме налы пыравла, вижля гозъялы». Ме котӧрӧн пыра: «Час, мамыд кӧсйис пыравлыны, дугдӧй, колӧкӧ».
Но Коляыд тӧдӧ, мый мам налӧн тышкасьӧм понда оз пыр: гидӧ кӧ петас, дыр кад кежлӧ вошлӧ. Дыр на пуркӧдчасны кык вок, ме сэн юртӧм чипан моз чеччала, но менӧ оз кывзыны. Мам пыригкежлӧ лӧнясны, и, дерт жӧ, некоднанныслы оз сюрав, оз кӧ нинӧм жугӧдны. Мӧдысь тышкасьтӧдз – мир.<>
Вера Зюзева.
Выльгорт грезд, Кулӧмдін р.
Снимокъяс вылын: Ӧлексей; ӧтар-мӧдар помас вокъясыс.