(Заводитчӧмыс газетлӧн август 6 лунся номерын.)
Гожӧмнас мортыдлӧн 39,4 температураыд, дерт, «круто». Торйӧн нин поезд вылӧ кӧ билет нин ньӧбӧма, и он тӧд, бергӧдны сійӧс али бӧръяӧдзыс кутны лача, мый температураыс чинас, да петны туйӧ. Но ме жӧ Вика, и ме мӧді. Вепсъяс дорӧ.
Матысса кад кежлӧ план – коллявны Карелияын вежон, та вӧсна кута гижны ёнджыкасӧ Шёлтозеро да Петрозаводск йылысь, «Карелияса хроника» нуӧдны. Йӧзӧда и снимокъяс.
Мукӧдыс кодь и дзик ӧти
Шёлтозероын музейыс, ӧти ногӧн кӧ, оз ёна торъяв мукӧд неыджыд карын да сиктын татшӧм жӧ этнография да ас му туялан музейясысь: тані петкӧдлӧма гортын вӧдитчан да овмӧсын удж бергӧдан кӧлуй-эмбур, мичаа серӧдӧм ки чышкӧд, важ снимок, карта, документ…
А мӧдарладорсянь кӧ, тайӧ странаын вепс традицияяс видзан, финн-йӧгра войтырлӧн культура озырлунӧн тӧдмӧдан дзик ӧти музей.
Эм сылӧн и нӧшта ӧти аслыспӧлӧслун – ачыс стрӧйбаыс. Кыпӧдӧма сійӧс 1814 воын. Овлӧма тані Мелькин семья-котыр. Вепс керкаясыс вӧлӧмаӧсь ыджыдӧсь, но синмӧ торъя шыбитчытӧмӧсь.
Мелькин семьяса кӧзяиныс перйӧма ӧмидз рӧма кварцит да иналӧма-вузалӧма тайӧ изсӧ Санкт-Петербургӧ, та вӧсна керкасӧ вермӧма мичмӧдны: сійӧ балкона, серлӧдлӧм-тшапитӧм ӧшиня.
Нэмӧвӧйся стрӧйбасӧ, дерт, дзоньталӧмаӧсь-выльмӧдӧмаӧсь, но кольӧмаӧсь важ ногыс. Тані ставыс ӧти вевт улын: олан да эмбур видзан жыръяс, гид, посйыв, уук. Уук – тайӧ олан да эмбур видзан жыръяс костын овтӧм вежӧс, коді вӧлӧма кӧзӧд пыдди, а гожӧмнас сэтчӧ зэвтлӧмаӧсь вон.
Музейын эм уна аслыспӧлӧс эмбур. Сёрӧнджык висьтала на йылысь торйӧн.
Шуа тадз: вепс овмӧсыс вӧлӧма абу озыр, но сэні быдтор колана, вӧчӧма зэв мастера, уна дас во кежлӧ. Ставыс висьталӧ-индӧ, мый йӧзыс найӧ идӧраӧсь да киподтуяӧсь. Збыль, финн-йӧграыд татшӧмӧсь и эмӧсь!
Тырт ӧгырӧн да «пражит» Толстойӧс
Шёлтозероса музейын синмӧ шыбитчисны скӧба-вугъя, трубаа да подъяс розя, тошка пӧльӧн мичмӧдӧм утюг да баситӧм карасина лампа.
Тайӧ эмбурыс некыдз оз лӧсяв вепсъяслы, но петкӧдлӧ, мый и сиктсаяс корсюрӧ вермӧмаӧсь лышкыдасьыштны. Буракӧ, гырысь каръясӧ нажӧвитчыны ветлывлӧмаӧсь да сьӧрсьыс вайлӧмаӧсь дикӧвинаясссӧ: инструмент, пӧсуда, паськӧм, баситчантор.
Утюгыд сэки вӧлӧма зэв дона, и керка-овмӧсас сыӧн вӧдитчӧмыс эскӧдӧма, мый кӧзяеваыс олӧны судзсяна-озыра.
А музеяс утюгыс – зэв шоч, Лев Толстой юра. Тадз висьталіс музейса уджалысьыс.
Босьтчи корсьны та кузя юӧрсӧ ӧтуввезйысь да уна выльтор тӧдмалі. Вӧлӧмкӧ, татшӧм утюгсӧ вӧчны босьтчӧмаӧсь 1901 воын Вежа Синодлысь Лев Толстойӧс вичкоысь ӧтдортӧм йылысь шуӧмсӧ йӧзӧдӧм бӧрын.
Гижысь сэки восьсӧн критикуйтӧма вичко уставсӧ, йӧзӧдӧма эскӧм да политика кузя статьяяс, а сы дор сулалысьяс водзӧ паськӧдӧмаӧсь вичко омӧльтан литературасӧ. Йӧзыс шызьӧмаӧсь таысь, а эскысьяс шуӧмаӧсь Толстойӧс еретникӧн.
Легенда серти, та вӧсна жӧ кӧрт кисьтысь-мастеръяс мӧдӧмаӧсь серпасавны-вӧчны утюг пӧданас гижысьлысь портретсӧ.
Та дырйи граф нырыс вӧлӧма пӧдан вуг пыддиыс. И татшӧм ногӧн утюгӧн вӧдитчысьыс вермис «пражитны» гижысьӧс: ӧгырӧн тыртӧмӧн ыстыны сійӧс адӧ, кыскалыштны нырӧдыс либӧ весиг сьӧлыштны – тадзи видлыны, ёна-ӧ доналӧма утюгыс.
Но эм и мӧд видзӧдлас. Мукӧд туясьысьыс чайтӧны, тайӧ пӧ абу гижысьлӧн портрет-серпас, а тошка пӧль мыгӧра маскарон – декоративнӧй элемент.
Эм нӧшта версия – барельефас серпасалӧма би да дорччӧм видзысь ен Гефест.
Татшӧм ногӧн видзӧдласъясыс торъялӧны. А меным медтӧдчанаыс, мый утюгыс дона, и меным сійӧ сьӧлӧм серти.
Керка да карта
Тӧрыт гижнысӧ эг вевъяв. Ӧтитор, мӧдтор, коймӧдтор – и узьны водан кад нин. Сы пыдди сиктсӧ велосипедӧн тӧдӧмӧн кытшовті, Шёлтозероса важ керкаяссӧ снимайті.
Вепс керкаясыс джуджыдӧсь да кузьӧсь (колӧ пасйыны, комияс тадз кымын жӧ стрӧитчылісны, бабушлӧн керкаыс татшӧмсяма тай).
Олан да кӧлуй-эмбур видзан вежӧсъясыс ӧти вевт улынӧсь. Ӧтарсяньыс мӧдарас позьӧ веськавны ывлавылӧ петавтӧг, посводзӧдыс.
Посйылыс век кык судтаа. Уліас – гид-карта, выліас звӧзӧн катлӧмаӧсь кос турун, видзлӧмаӧсь быдсикас эмбур да додь-пыж. Тані жӧ кысян стан сувтӧдлӧмаӧсь.
Олан жыръяс улас ӧшиньтӧм кумын (подклет) видзлӧмаӧсь сёян-юан, сэн жӧ скӧтлы нур дасьтылӧмаӧсь.
Семья ыдждӧм-содӧмӧн сэн вӧчлӧмаӧсь оланін жӧ, ӧшинь писькӧдлӧмаӧсь, джоджасьлӧмаӧсь — и артмылӧма кык судтаа керка.
Мукӧддырйиыс посводз ӧтар-мӧдарас ӧтпырйӧ кык керка кыпӧдлӧмаӧсь, а посйыв-картасӧ вӧчлӧмаӧсь вомӧн ногӧн – «Т» шыпасӧн.
Буретш татшӧм Мелькинъяслӧн керкаыс, ӧнія музей стрӧйба.
Мыйӧн нӧшта торъялӧ вепс оланіныс?
Керка банладорас тшӧкыдджыкасӧ керавлӧмаӧсь нёль ӧшинь. Кильчӧсӧ вӧчлӧмаӧсь джуджыдӧс, корсюрӧ и балкон на мастеритлӧмаӧсь.
Мичмӧдлӧмаӧсь стрӧйбасӧ курич-карниз-причелина серлӧдлӧмӧн.
Серсӧ бӧрйылӧмаӧсь вежӧртассӧ тӧд вылын кутӧмӧн – сійӧ вӧлӧма аслыссикас видзӧг.
Талун вепс рӧд нуӧдысьяс вежлалӧны-выльмӧдӧны пӧль-пӧч керкаяссӧ, эжӧны стрӧйбаяссӧ сайдингӧн.
Но медтӧдчанаыс – керкаяссӧ оз разьны, найӧ водзӧ олӧны.
Жаль сӧмын, нёровтчӧм потшӧс пыдди ӧні тшӧкыда зымвидзӧ профнастилысь джуджыд забор…
Каичей
Вылынджык пасйи нин, мый вепс керка сертиыс позис тӧдмавны, судзсяна-ӧ олӧны кӧзяеваыс.
Ыджыд короминасӧ эз ставӧн вермыны кыпӧдны. Сы пыдди курич-карниз-причелинасӧ серлӧдлыны-мичмӧдны зільӧма быдӧн.
Тшӧтш и кильчӧ перилӧсӧ (колӧ шуны, войдӧр керкаас кильчӧсӧ абу вӧчлӧмаӧсь, тайӧ воӧма сёрӧнджык).
И серъяссӧ бӧрйылӧмаӧсь абу сідз-тадз: быд элемент аслас вежӧртаса, видзӧг пыдди.
Медся тшӧкыда видзӧгыс вӧлӧма нывбаба мыгӧра – Берегиня образа.
Вепсъяс серти, Каичейыс дорйӧ керкасӧ оз сӧмын биысь да кортӧм гӧсьтъясысь, но и босьтӧ ас вылас вомидз, керӧм, висьӧм – ӧти кывйӧн, став лёксӧ-омӧльсӧ.
Шёлтозероын Мелькин музей-керкаын ань мыгӧрӧн мичмӧдӧма быд ӧшинь весьтын шӧрас.
Колӧ шуны, йӧзыс и талун кодсюрӧ зільӧны видзны важся традициясӧ да баситӧны-мичмӧдӧны керка-лавкасӧ вепс ногӧн.
Сӧмын ог тӧд, кутӧны-ӧ сер вежӧртассӧ тӧд вылас. Кутӧны кӧть оз – зэв мича!
(Водзӧ лоӧ на.)
<> Виктория Ромашкина.
Комиӧдіс Елена Плетцер.
Снимокъясыс авторлӧн.