Таво тулысыс водз воис, лымйыс восьсаинъясын сыліс, муыс шоналіс, да быдсикас гут-гагйыс ловзис. «Кыйсьыны» петӧма и иксода клещ (вӧрса лудік). Тӧлыс вӧлі лымъя, но ёнасӧ эз кынты. Та вӧсна, специалистъяслӧн висьталӧм серти, татшӧм гагйыс вермас рӧдмыны мукӧд воын серти унджык.
Кыдзи сыысь видзчысьны? Мый вӧчны, казялінныд кӧ кучикад сатшкысьӧм да вирӧн польдчӧм гагсӧ?
Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын сёрниыс вӧлі буретш та йылысь.
Комиын Роспотребнадзор управлениеысь эпидемиология юкӧнӧн веськӧдлысь Марина Петухова:
–Мӧйму гагйыс сатшкысьлӧма 4.737 мортлы. 2024 воын татшӧмыс вӧлӧма 3.416. Лёк вируса гагйыс воысь-во содӧ. Кызь во нин туялам вӧрса лудіксӧ, да та мындаыс эз на вӧвлы.
Клещыс овлӧ энцефалита либӧ боррелиоза (Лайм висьӧма). Тшыг верстьӧ гагйыс медся ёна курччасьӧ апрель-июньын. Кор энь клещыс пӧтас вирнас, заводитӧ тэчны кольк. Чужӧм на да верстьӧ лудікыс горшасьӧны и август-октябрын, медым тшӧгыштны кузь тӧв водзын.
Гӧгӧрвоана, абу став гагйыс вируса. Мӧйму энцефалит казялім 29 мортлысь, Лайм висьӧм – 39-лысь. 2024 воын 15 морт висьмӧма энцефалитӧн, а 17 – боррелиозӧн. Туялӧмаӧсь: вӧрса лудікыс боррелиозысь, энцефалитысь, эрлихиозысь да анаплазмозысь ӧтдор ас вылас вермас кыскавны кызь сикас инфекция.
Таво медводдза гагйыс сатшкысьлӧма март помын нин. Талунӧдз вӧрса лудікыс кӧвъясьӧма 12 мортлы, на лыдын витыс – 14 арӧсысь ичӧтджык челядь. Сыктывкарын врач дорӧ шыӧдчӧма нёль, Сыктыв да Сыктывдін районъясын – куим мортӧн, Луздорын да Кӧрткерӧсын – ӧтиӧн. На лыдысь куимыс уколасьлӧма энцефалитысь. Куим кагалы вӧчӧмаӧсь клещлы паныд иммуноглобулин, верстьӧлы – йодантипирин.
Гӧгӧрвоана, энцефалитысь медся бура дорйӧ вакцина. Уколасьны колӧ вӧлі арнас нин. Мӧд уколсӧ вӧчӧны 5-7 тӧлысь мысти. Сӧмын сэки лоас бур иммунитет.
Но позьӧ уколасьны и ӧні, а сэсся нӧшта кык вежон мысти. Дерт, татшӧм прививкасьыс иммунитетыд оз сэтшӧма ёнмы, но век жӧ кутшӧмакӧ позяс дорйысьны. Во мысти бара ковмас уколасьны. Сэсся быд куим во мысти – ревакцинация.
Вӧрса лудікысь дорйысьны вермас и меставывса администрация. Быд во тулыснас парк, шойна да пураска мукӧд шойччанін резӧны акарицид химия сорасӧн. Тайӧс вермас вӧчны сӧмын торъя лицензияа организация-котыр. Град йӧрын да дачаын химия сорассӧ позьӧ резны и аслыд. Но таӧдз колӧ ытшкыны турунсӧ, идравны став лӧп-ёгсӧ, керавны кос пурас. Таысь ӧтдор химия сорассӧ резӧм водзвылын нуӧдӧны дератизация, бырӧдӧны шыр-крыса, ӧд медсясӧ на вылын ветлӧ гагйыс.
СПИД-лы да кӧвъясян мукӧд висьӧмлы паныд водзсасян да профилактика нуӧдан республикаса шӧринысь главнӧй врачӧс вежысь, Коми Республикаса минздравысь главнӧй внештатнӧй эпидемиолог Нина Овчинникова:
–Республикаын талун дас куим сідз шусяна эндемия районын паськалӧма вӧрса лудікыс. Тайӧ медсясӧ лунвыв да шӧр районъяс: Сыктывкар, Луздор, Койгорт, Сыктыв, Кулӧмдін, Кӧрткерӧс, Сыктывдін, Удора, Княжпогост, Емдін районъяс. На дінӧ мӧйму содісны Ухта, Сосногорск да Мылдін район.
Поводдяыс вежсьӧ, тӧв-гожӧмыс воысь-во пыр шоныдджык. Звер-пӧтка овмӧдчӧ-поздысьӧ войвывланьынджык, а буретш на вылын гагйыс и «путешествуйтӧ». Та вӧсна эндемия районыс мӧдас содны-паськавны Войвыв кытшлань.
Профилактика прививкасӧ дон босьттӧг вӧчӧны ставлы, коді олӧ эндемия районын, локтӧ сэтчӧ командировкаӧ, отпускӧ. Мукӧдыс вермасны жӧ уколасьны, но таысь ковмас мынтысьны. Уколасьны колӧ видз-му овмӧсын да парма-ягын зільысьлы, муӧн вӧдитчысьлы, геологлы, биару да мусир труба, туй, электролиния нюжӧдысьлы, топографлы, вӧралысьлы, чери кыйысьлы, туристлы, стройотрядса студентлы да мукӧдлы. Бур, прививкасӧ кӧ вӧчас 95 прӧчент йӧзыс.
Республикаса инфекция больничаысь главнӧй врачӧс вежысь Татьяна Кениг:
–Вӧрса лудік кӧвъясьӧ сиктын, дачаын да вӧр-ваын. Регыд майся кузь шойччан лунъяс. Тӧдӧмысь, унаӧн бара ас выланыс гортас ваясны гагсӧ. Вӧрын, видз вылын оз позь пукавны либӧ куйлыны турунас.
Висьмыны позьӧ и гортысь петавтӧг. Гагсӧ вермасны вайны ывлаысь кань-пон. Найӧ асьныс оз висьны энцефалитнас, но вермасны сійӧс «козьнавны» кӧзяиныслы. Клещ веськалӧ керка-патераӧ и паськӧмӧн, дзоридзӧн, пескӧн да с.в.
Вӧрӧ, вадорӧ мунігӧн колӧ пасьтавны югыд рӧма дӧрӧм-гач, медым казявны лудіксӧ. Куртка гожгӧгӧрсӧ, сос да кок помъяссӧ колӧ топыда кизявны-топӧдны, медым некӧн эз вӧв восьсаин. Гагйыс кавшасьӧ морт вылӧ улісянь, кытчӧдз оз веськав вӧсньыд кучика шоныдінӧ: кынӧмад да киняулад, сьыліад да юрад. Та вӧсна юртӧ да сьылітӧ колӧ топыда гаровтны кӧсынка-чышъянӧн. Раскӧ пыртӧдз позьӧ резны асьтӧ аэрозоль-репеллентӧн.
Кыдз позьӧ тшӧкыдджыка колӧ видзӧдавны паськӧмтӧ, а пӧрччысьӧм бӧрын – кучиктӧ. Бур, кодкӧ кӧ тшӧтш отсалас тайӧс вӧчны. Вӧрысь да видз вылысь воӧм бӧрын сюся видзӧдалӧй и понтӧ.
Инфекциясӧ позьӧ кӧвъявны и мӧс да кӧза йӧв пыр. Та вӧсна сійӧс бурджык пузьӧдны.
Арбовирус вуджӧ гаг курччигӧн. Та дырйи сійӧ лэдзӧ дульсӧ, медым морт либӧ пемӧс эз кыв дойсӧ. А дульнас тшӧтш вирас вуджӧ вирус. Та вӧсна тшӧкыда гаг курччӧмсӧ мортыс оз и казяв да оз и тӧд, мый вирас веськаліс нин инфекция.
Вируса энцефалит медводз мӧрччӧ мортлы юр вемас да шӧр веяс. Тшӧкыда сійӧ биа висьӧмкодь. Та вӧсна майсянь октябрӧдз кынтӧм вылӧ норасьысьлы колӧ петкӧдчыны инфекционистлы.
Лайм висьӧм инфекция вуджӧ спирохетаӧн – Borrelia бактерияӧн. Сійӧ мӧрччӧ кучикӧ, ки-кок кусыньӧ, сьӧлӧмӧ да шӧр вейӧ. Боррелиозысь некутшӧм прививка абу.
Вируслӧн сідз шусяна инкубация кадыс, гаг курччӧмсяньыс чорыда висьмытӧдз, – 10-14 лун. Овлӧ, мортыс мӧдӧ нёрпавны и 25-60 лун мысти. Йӧлӧн веськалӧм вирус вермас водтӧдны вольпасьӧ и 2-3 лун мысти.
Казялӧмаӧсь, кымын вылӧджык сатшкысяс гагйыс, шуам, сьыліӧ либӧ киняулӧ, сымын ӧдйӧджык мортыс висьмас.
Курччӧмаӧс кынтӧ, температураыс кайӧ 39 градусӧдз, мортыслӧн бергалӧ юрыс, сійӧс вукӧдӧ, сьылі, пельпом, морӧс, кос да ки-кок сӧнӧръясыс доймӧны, чужӧмыс, овлӧ, и мукӧдлаті гӧрдӧдӧ.
Вӧрса лудікыс зэв ичӧтик, 1-3 миллиметр кузьта. Энь гагйыс, сатшкысяс кӧ, вермас куим лун ӧшавны, кытчӧдз вирнас оз польдчы сантиметрӧдз. Айыс абу сэтшӧм горш, сійӧ медсясӧ уялӧ кучикӧдыс да та дырйи вермас некымынысь курччыны. Вирсӧ юӧ некымын дас минут. Клещыс кӧ боррелияа, курччӧминыс гӧрдӧдас, а сэсся пыкӧсыс мӧдас паськавны.
Россияын паськалӧма европаса, сибырса да ылі асыввывса вирус. Комиын рӧдмӧма сибырсаыс.
Сыктывкарса коймӧд номера поликлиникаысь главнӧй медсестра Ангелина Морозова:
–Мый вӧчны, сатшкысис кӧ вӧрса лудік? Неылын кӧ эм поликлиника, ФАП, травмпункт, бурджык шыӧдчыны сэтчӧс специалист дінӧ. Сыктывкарын позьӧ петкӧдчыны республикаса челядь клиника больничалӧн либӧ карса ӧтиӧд номера поликлиникалӧн травмпунктъясӧ. Сэні гагсӧ кыскасны да лабораторияын тӧдмаласны, эм-ӧ сылӧн вирус-бактерия.
Но позьӧ видлыны кыскыны гагсӧ и аслыд. Бур, эм кӧ ки улад вӧсньыдик пинцет. Позьӧ лудіксӧ небыдика гӧрддзавны юр дорӧдыс сунисӧн да надзӧник ӧтарӧ-мӧдарӧ бергӧдлӧмӧн кыскыны. Нетшыштны оз позь, гагйыс вермас орны, да нырыс коляс дояс.
Курччӧминсӧ колӧ кӧтӧдны 70 прӧчента спиртӧн, йодӧн либӧ одеколонӧн. Та бӧрын мыськыны китӧ майтӧгӧн. Перйӧм гагсӧ пуктыны стеклӧ дозмукӧ да нуны Коми Республикаын гигиена да эпидемиология шӧринса микробиология лабораторияӧ. Ставсӧ тайӧс колӧ вӧчны уна вылӧ куим лунӧн.
Курччӧм мортыс кӧ эз уколасьлы энцефалитысь, сылы вӧчасны серо-профилактика – уколаласны мортлӧн иммуноглобулинӧн, а казяласны кӧ боррелиоз – антибиотикӧн.
Уколсӧ вӧчӧм бӧрын мортыслы сетӧны справка-сертификат да юӧртӧны, кор нӧшта ковмас волыны ревакцинация вылас.
Талун Сыктывкарын вакцинаыс абу на. Вермас воны апрель помын. Уколасьны позяс гижӧдчыны call-шӧрин пыр либӧ уколасян жырйын.
<> Николай Размыслов. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.