Лепӧ Семӧ Митипер Педӧр Яков Сандра Зема Люба… Кӧрткерӧсысь асшӧр гижысь, общественнӧй уджын нырщик Любовь Васильевна Кирушева тӧдӧ ассьыс рӧдвужсӧ сизим кӧленаӧдз.
А проза гижӧдъяссӧ пасйӧ Любовь Лодыгина сайним улын. Неыджыд висьтъясын ань юксьӧ лыддьысьыськӧд челядьдыр йылысь казьтылӧмъясӧн, серпасалӧ матігӧгӧрса йӧзлысь олӧмсӧ да войвывса вӧр-ва мичсӧ.
Медшоныд кывъясыс сюрӧны медмуса йӧз йылысь, бать-мам йылысь, гижигӧн. «Ассьыд ичӧт олан грездтӧ колӧ радейтны да некор не вунӧдны, кыдзи и бать-мамтӧ!» – кывкӧрталӧ ачыс нин важӧн мам да баб Любовь Васильевна Кирушева.
Батьӧ
Шуӧны, кытчӧдз пӧ ловъяӧсь бать-мамыд, кӧть кымын тэныд арӧс, тэ кага, а кор ловъя ӧтиыс, мортыд борд пӧла. Ме дас ӧти арӧсӧн коли борд пӧла.
Батьӧ менам муніс мӧдаръюгыдӧ томӧн да мичаӧн. Син водзын чӧд кодь сӧдз синма, сьӧд синкыма, пашкыр юрсиа, шӧркодь тушаа мужичӧй. Век сӧстӧм паськӧма, кӧть кӧн эз уджав.
Кор ме вӧлі дзолюк, сійӧ уджаліс трактористӧн. Велӧдчылӧма Сыктывкарын, кӧні сетӧмаӧсь свидетельство, мый сійӧ ӧні «тракторист-машинист широкого профиля».
Партсобрание вылӧ колӧ вӧлі кайны удж бӧрын мӧд сиктӧ, дас кык верст сайӧ. Батьным удж бӧрын век коскӧдзыс мыссьыліс. Микит другыслы шуӧны: «Мый нӧ тэ, Прокопьевич, сьӧд ныра да няйт киа?». А сійӧ висьталӧ, эг пӧ удит мыссьыны, удж вылысь сӧмын вои да. А собрание нуӧдысь шуӧ: «Кыдз нӧ сідз, Педӧр Васькӧд ӧтлаын зіляд, а сійӧ сӧкӧл кодь».
Ог тӧд, та вӧсна ли мича чужӧм вӧсна батьӧс шуисны Мича Васьӧн.
Ичӧтсянь сюрис сылы сьӧкыд уджыд. Мужичӧй уловыд грездысь унаӧн пуктісны юрсӧ Айму вӧсна Ыджыд тышын, да ёна ковмис кер дорад зільны. Дас нёль арӧсӧн нин вӧр лэдзанінад бригадираліс.
Педӧр Вась водз чеччыліс да удж вылӧ мунтӧдз удитліс унатор вӧчны. Радейтіс миянӧс чӧсмӧдлыны да чуймӧдны. Кватитліс чуман-наберушка да нёль час асывнас котӧртліс Гу ягӧ – ӧктіс медпосни, кизь кодь гӧрд гоб юръяс. Тьӧщаыслы мед нин эз ков ноксьыны тшакнас, а сӧмын пожйыштны да пуны чӧскыд шыд. Миянлы чойкӧд сьӧлӧм вылӧ воис татшӧм сёяныс. Кажитчис и сійӧ, мый пинь улын тшакыс мурчкакыліс. Кӧрыс ӧнӧдз вомын.
Черитӧ кыйис уна сикасӧс. Меным кажитчис жаритӧм ёкыш да сир. Батьлӧн ёртыс, роч морт Володин, коді волывліс гӧститны Зимстанысь, радейтіс сёйны туисын солалӧм сир. «Деликатес», – сӧмын и вермис шуны сійӧ.
Тшак вотігӧн и оз тусьтӧ пелькиник туисад вайліс. Чойным ӧні на казьтылӧ: «Кутшӧмкӧ зэв чӧскыд кӧр садьмӧдіс водз асылӧ. Батьӧ вайӧма оз. Чеччи да тасьті тыр йӧлӧн сёйи: унджык, дерт, вӧлі озйыс, а йӧлыс неуна, кӧр вылӧ».
Тӧвнас батьным кыйсис-вӧраліс. Чӧсмӧдліс миянӧс пӧтка да йӧра яйӧн.
Ветлывлім ягӧ… Висьтавліс, мый вӧр-ватӧ колӧ пыдди пуктыны, а ассьыд ичӧт олан грездтӧ радейтны да некор не вунӧдны, кыдзи и бать-мамтӧ.
Сьӧд ош
Миян Коми муным нимавліс бур вӧралысьясӧн. На лыдын вӧлі и менам бать.
Сылӧн медводз чужис кык ныв. Ме ыджыдджыкыс.
Дасьтіс миянӧс вӧравны. Да и гусьӧникӧн чойкӧд ветлӧдлім сылӧн матысса чӧс туйті. Мыйкӧ кӧ шедіс, сьӧла либӧ дозмӧр, босьтлім пестерӧ, а лэчсӧ выльысь пуктім.
Тӧдім, мый колӧ пуктыны пелысь роз, мед сьӧла веськаліс налькйӧ. Тӧвнас батьным вайліс уна сьӧла, унджыксӧ сдайтліс госпромхозӧ. Сы вылӧ сетлісны порок, дрӧб да пистон.
Ми тшӧтш пукалім да видзӧдім, кыдзи да мый батьӧ лӧдліс куш патронӧ. Мукӧддырйи весиг сетліс патронсӧ, мед ме тырті сійӧс мернӧй паньӧн: тэчи порок, дрӧб, топыд бумага.
Уна висьтавліс кыйсьӧм йылысь. Аддзывлӧма уна ош: ёна гырысь тушааӧс и посниӧс. Но дзик ӧтчыд пӧ аддзылі сьӧд ошкӧс. Кӧсйи пӧ лыйны, но эг вермы. Быттьӧ пӧ гипноз улӧ веськавлі.
Бать казьтылӧ: «Сьӧд гӧныс лӧсталӧ шонді водзын. Мича ыджыд ай ош. Видзӧді да видзӧді, а ошкыд сӧмын мышсӧ и петкӧдліс».
Батьлӧн воча чой Вера об вӧлі нималана кыйсьысь. Эз ӧтчыд сы йылысь гижлыны «Ленин туйӧд» газетын. Ме помнита ӧти фотография: сулалӧ лямпаа, лазъя, пельпом вылас тулан ку, а киас ружье. Окота вӧлі лоны сы кодь смелӧн да винёлӧн.
Но менам окота помасис ӧти здукӧн, кор сиктса детинкаяс нуӧдісны менӧ шыблавны синтӧм на кутюпиянӧс важ мельнича вылӧ.
Мунігкості меным синтӧм понпиыд мусмис, и ме эг сет сійӧс ляскыны мукӧдыскӧд. Вӧлі мырддьӧны, но эз вермыны.
Ме лёкысь ставныскӧд косяси, весиг паськӧмӧй лестукӧн нетшкысис. А Буско пон лои менам другӧн.
Та бӧрын шуи аслым: некор ог ви ни ог дойд ни ӧти ловъя лов и некор ог ло вӧралысьӧн.
Вӧлӧмкӧ, сӧмын ӧти лоӧмтор вежӧ мортлысь юрвежсӧ. Со тадз!
Енсьыд на Ен
Мам, мамук, мамӧ! Тайӧ нимсьыс быд мортлӧн шоналӧ сьӧлӧмыс, кыпалӧ лолыс. А уналӧн доршасьӧ синваыс. Налӧн, кодлӧн мамыс муніс мӧдаръюгыдас. Унаысь-ӧ ми аттьӧавлім мамнымӧс? Дерт, эг унаысь.
Меддона морт – мам! Кор тэ он на куж сёрнитны, весиг юртӧ он куж кутны, ни пукавны, ни котравны, мамыд тэнӧ шонтӧ-видзӧ, вердӧ-удӧ. Тэ сылӧн мусатор, дзолюк.
Кӧть кутшӧм ылын тэ ӧні мамсяньыд, сылӧн сьӧлӧмыс тэкӧд: «Кӧн нӧ менам быдтасӧй? Мед видзас тэнӧ Ен. Сетас вын да шуд!».
Мамыдлӧн кӧрыс чӧскыд да муса. Карын велӧдчигӧн нин, кор удайтчис волыны гортӧ, медводз котӧртлі мамлӧн удж вылӧ, мед аддзывны мича чужӧмсӧ да исыштны муса кӧрсӧ, кодӧс помнита чужӧмсянь.
Ме быдми вильыш кагаӧн. Детинкаяскӧд да тшӧтшъяяскӧд кавшасьлі пу вылӧ, а то и керка вевт вылӧ, ворсі «Чур ставысь». Эг ӧтчыд волі гортӧ косяссьӧм, розя паськӧмӧн. Верми выль платтьӧ бӧжӧн кӧвтны чери либӧ пышйӧдны та вылӧ выль тюль. Мамным эз вид, а бура сёрнитіс.
А кымын узьтӧм вой сылӧн вӧлі, кор тэ висин. Эз ӧтчыд висьлы пиньӧй, и ме бӧрді да шуалі: «Мама, лекарствотӧ вай!». Сійӧ мекӧд пукаліс да малаліс.
Код нӧ эськӧ, эз кӧ мам, сет муслун кывбуръяс дорӧ. Ме сідз жӧ аслам нин челядьлы мойд пыдди тшӧкыда лыдди роч да коми кывбуръяс. Школаын бура велӧдчыліс да помнитіс став математика формуласӧ. Внукъяскӧд вӧчис гортса удж. Зэв на ичӧтӧн менӧ велӧдіс серпасавны морт чужӧм. Сы ногӧн ӧні велӧда ичӧт внукӧс.
Удж бӧрын котӧртліс лавкаӧ да ыджыд сумкаӧн вайліс гортӧ сёян. Мед челядьыс век пӧтӧсь вӧліны.
Мыйӧн вермис, отсасис йӧзлы. Фельдшералігад видзис-дорйис уна йӧзлысь олӧм. Комын километр сайӧ участкӧвӧй больничаӧдз войнас вӧла-доддьӧн нуис ӧти аньӧс, кодӧс сутшйӧдлӧмаӧсь пуртӧн лёк йӧз. Ачыс вурис ранаяссӧ, эз повзьы ни пемыдысь, ни кӧдзыдысь, нуис бурджык лечитчанінӧ. А кымын кага примитіс, кымынлы лоис гӧгиньӧн! Весиг звӧнни веськавліс примитны. Кымынлы вӧчис писти. Бӧрынджык зілис медсестраӧн детсадйын. Кымын дзолюк муніс сылӧн ки пыр. Ставнысӧ радейтіс.
Кор тэныд сьӧкыд, код дорӧ векджык шыасян отсӧгла, весиг вунӧдан юавны, вермӧ ли оз, эштӧ ли оз? Дерт, мам дорӧ. Тӧдан, мый отсалас.
Кодлӧн медмуса да меднебыд гӧлӧсыс телефон пыр? Кутшӧм фотография тэнад меддона, кор тэ ачыд абу нин ӧтчыд баб? Дерт, мамыдлӧн.
Мый медъёна колис тэнад вежӧрад? Дерт, мамыдлӧн сёрни.
<> Любовь Лодыгина. Снимокъясыс авторлӧн гортса архивысь.