Стӧчджыка кӧ, лызя-кӧра. Буретш тадзи гижӧма СССР-са оборона госкомитетӧн веськӧдлысь Иосиф Сталинӧн 1941 вося ноябрь 20 лунӧ кырымалӧм «О проведении мобилизации оленей, оленьих упряжек и ездовых (каюров) в Коми АССР и Архангельской области» ГКО-930с номера гуся индӧдын.
Сы серти Карелияса фронт вылӧ мунӧма некымын сюрс коми, ненеч, саам да манси. Архангельскса военнӧй кытшын наысь котыртӧмаӧсь лызя-кӧра дас кык батальон.
Кӧдзыд тундрасянь – биа шер улӧ
Кыдз висьталіс Изьва районса история да краеведение музейысь научнӧй сотрудник Татьяна Артеева, Карелияса фронтын дас нёльӧд армияӧн юрнуӧдысь 1941 вося арын нин шыӧдчӧма оборона госкомитетӧ, медым отсалісны кӧръясӧн. Тайӧ гуся корӧмыс воӧма и Комиӧдз.
«Трактор» колхозысь 27 арӧса председатель Василий Артеевлы тшӧктӧмаӧсь дасьтыны мӧдӧдны фронт вылӧ 1.200 кӧр. Колӧ стӧчмӧдны, мый тундраті войлысь кӧръяс оз на ставӧн туйны та могысь, ӧд кызвыныс абу велалӧмаӧсь кыскавны дадь. А фронтлы колӧны вӧлі велӧдӧм, уджалысь ай кӧръяс.
Том председатель стӧча тӧдӧма, мый налӧн колхозын урчитӧм мында татшӧм пемӧсыс оз чукӧрмы. Василий Александрович кытшовтӧма Бакурса да Мокчойса колхозъяс да ас овмӧсъяс. Сентябрын пыжӧн воӧдчӧма Кельчиюрӧдз, подӧн мунӧма Неридзӧдз, вӧлӧн – Чилимдінӧдз.
Ноябрь шӧрын урчитӧм мында кӧр сулалӧма нин Неридз дорса ягын. Дасьӧсь нин вӧлӧмаӧсь нелямын дадь, чумъяс, кӧм-паськӧм да сийӧс-завод.
Колӧ пасйыны, тайӧ уджсӧ Василий Артеев бергӧдӧма некутшӧм кабала-документтӧг, кыдз шуласны, кыв вылын. Вӧлӧма сӧмын райсӧвет исполкомлӧн гуся индӧд. Со кутшӧма йӧзыс эскӧмаӧсь Василий Александровичлы!
Ноябрь 20 лунӧ Василий Артеев воӧма гортас. Сэні сійӧс и суӧма Иосиф Сталинлӧн индӧдыс. А Изьва вожын ставыс нин вӧлӧма дась!
Индӧд сертиыс Ненеч кытшысь фронт вылӧ колӧ вӧлӧм ыстыны 6 сюрс кӧр, 1.200 дадь да 600 каюрӧс, Коми АССР-ысь – 4 сюрс кӧр, 800 дадь да та мында жӧ ездӧвӧйӧс.
Татьяна Владимировналӧн висьталӧм серти, лызя-кӧра батальон дасьтӧмын ыджыд пайыс вӧлӧма и Изьваса райпромкомбинатлӧн. Сійӧс кыпӧдлӧмаӧсь 1937 воын. Кызь цехын зільӧма кӧкъямысдас морт, война кадӧ, дерт, медсясӧ нывбабаяс. Предприятиеыслӧн вӧлӧма и аслас детсад. Фронтлы тані вӧчалӧмаӧсь пуысь эмбур, кӧрта кӧлуй, вурсьӧмаӧсь, дасьтӧмаӧсь сёян-юан. Лызя-кӧра батальонсӧ могмӧдӧмаӧсь колана мында даддьӧн, маличаӧн да мукӧд сикас шоныд кӧм-паськӧмӧн, палаткаӧн, кӧр да вӧв сийӧс-заводӧн да уна мукӧдторйӧн.
Фронтлань мӧдӧдчытӧдз Нӧвик-бӧжын куим лунӧн вӧчӧмаӧсь нелямын дадь. 1941 вося ноябрь 28 лунӧ сиктсяньыс петӧма медводдза лызя-кӧра отряд – 316 боеч да 1.681 кӧр. Найӧ мӧдӧдчӧмаӧсь Печора ю пӧлӧн Кардорлань. Мунігас на дорӧ содӧмаӧсь Закарвань, Денисов, Сем Ӧндрей грездъясысь, Изьва да Чилимдін сиктъясысь кӧръяс.
Кыдз казьтылӧ Бакурысь «Комсомолец» колхозса пастук Максим Чупров, вӧлӧма 55 градус кӧдзыд. Кодсюрӧ кынталӧма ки-коксӧ да чужӧмсӧ. Мунӧмаӧсь медся дженьыд туйӧд, вӧрӧд да тундраӧд, сикт-грездӧ пыравтӧг. Ӧти-кӧ, тайӧ вӧлӧма гуся задание, да мед та йылысь некод эз тӧдлы. А мӧд-кӧ, кӧръясыс асьныс тӧдӧмаӧсь, кыті мунны, кӧні шойччыны да лым увсьыс перйыны чӧскыд яла.
Быд лун мунӧмаӧсь 80 километр. Комиысь кӧръяс кык вежон мысти нин воӧмаӧсь Архангельскӧ, Ненеч автономия кытшса серти матӧ тӧлысьӧн водзджык. Найӧ луннас мунӧмаӧсь 15 километр.
Став пастукыс да кӧрыс ловйӧн воӧмаӧсь Архангельскӧдз. Тайӧ нин зэв ыджыд подвиг.
Кардорын кӧръясӧс йӧршитӧмаӧсь вагонъясӧ, мыйтакӧ нуӧмаӧсь машинаясӧн. Турунтӧ тайӧ пемӧсъясыс оз сёйны, а яла-нитшсӧ вӧлӧма некытысь босьтны. Мед куим лунӧн кӧръяс тшыгысла дзикӧдз эз усьны кок йывсьыныс, вагонъясас сӧвтӧмаӧсь лым. Мед кӧть пӧ горшнысӧ веськӧдасны. Дерт, тадзнад Мурманскӧдз абу став кӧрыс ловйӧн воӧма.
Ыджыд Вермӧмын кӧра-даддялӧн пайыс зэв тӧдчана. Ылі Войвылын наысь ӧтдор некод эз письт джуджыд толаӧд, гуран-мылькйӧд, прамӧй туйтӧг воӧдчыны коланаинӧ. Кор пӧ кӧрыс котӧртӧ, кок лапаыс сылӧн паськалӧ вит пӧв, артмӧ лямпа сяма!
Куим воӧн кӧра-даддьӧн тылӧ петкӧдӧмаӧсь 10.142 ранитчӧм-доймалӧм салдатӧс. Найӧс гаровтлӧмаӧсь кӧр куясӧ, медым эз кынмавны. Сэк жӧ фронт вылӧ вайӧмаӧсь 7.985 военнӧйӧс, 17.087 тонна боеприпас, пушка-миномёт, сёян-юан, медикамент да мукӧд груз. Фронт пӧлӧн новлӧдлӧмаӧсь связистъясӧс, вайӧмаӧсь-нуӧмаӧсь пошта да мукӧд кабала-документ. Партизанъяс, разведчикъяс да десантникъяс кӧра-даддьӧн шутёвтлӧмаӧсь вӧрӧг тылӧ 300 да унджык километр сайӧ. Медым найӧс эз казявны, пасьтавлӧмаӧсь еджыд маскхалат, и дадьсӧ тшӧтш вевттьылӧмаӧсь еджыд кышӧдӧн. Тадзи жӧ дзеблӧмаӧсь пулемётъяс. Ылісяньыс быттьӧ сӧмын кӧръяс кытчӧкӧ му-нӧны. А 1943 восянь мӧдӧмаӧсь еджыд дӧраӧ кышӧдны и кӧръяссӧ.
Кӧр видзысьяс войнас унаысь гусьӧн матыстчылӧмаӧсь фашист окопъяс дорӧдз да 25 метр сайсянь нярталаӧн кыскӧмаӧсь 49 «языкӧс». А мукӧдысьсӧ пӧ и окоп-блиндажас шыблавлӧмаӧсь граната да вошлӧмаӧсь пемыдас.
Кӧръяс ветлӧны чӧла. Весиг пӧ ранитчӧм-доймӧм пемӧс оз шыась. Сэсся найӧ нырисаӧсь, пон моз ылысянь казялӧны бӧкӧвӧйтӧ да шызьӧны, тӧдӧны, кор зэрмас либӧ заводитчас бушков. Кӧртӧ оз ков туйдны, кыті колӧ вуджны ю-шор. Сійӧ ачыс тӧдӧ, кӧні ваыс ляпкыд.
Каюръяс корсьӧмаӧсь вӧрӧ да тундраӧ усьӧм сӧветскӧй самолётъяс, отсалӧмаӧсь экипажъясыслы воӧдчыны миян дорӧ. Кӧръясӧн тшӧтш кыскӧмаӧсь 162 жугалӧм самолёт либӧ «кӧрт лэбач» моторсӧ. Та могысь даддяс домавлӧмаӧсь кызь кӧр.
Дерт, зэв тӧдчана и, мый кӧрыс ачыс корсьӧ кынӧмпӧт.
И колӧ пасйыны, фашист войска буретш Карелияын абу вермӧма вуджны СССР-са граница…
Кор кӧра-даддя сӧмын на воӧмаӧсь фронт вылӧ, фашистъяс чайтӧмаӧсь, мый тайӧ татчӧс олысьяс. Весиг Люфтваффеса лётчикъяс первойсӧ вӧлӧм ворсӧдчигмоз сӧмын повзьӧдлӧны кӧр стадасӧ. Но кор гӧгӧрвоӧмаӧсь, кутшӧм удж вӧчӧны налы паныд, истребительяс да штурмӧвикъяс мӧдӧмаӧсь нин кыйӧдны на бӧрся, пушка-пулемётӧн лыйлӧмаӧсь кӧръяссӧ, шыблалӧмаӧсь на вылӧ бомбаяс. Тайӧ пемӧсъясыс, кодкӧ кӧ кӧсйӧ на вылӧ уськӧдчыны, кутчысьӧны чукӧрӧн. Тадзи жӧ вӧчӧны, на вылӧ кӧ горзӧ пастукыс. Кор енэжын мыччысьлӧма самолёт, салдатъяс горзӧмӧн тшӧктылӧмаӧсь разӧдчыны кӧръяслы, но артмылӧма мӧдарӧ.
Кутны кӧ тӧд вылын, мый «Фокке-Вульф-190 А» штурмӧвикын 20 миллиметра нёль пушка да ыджыд калибра кык пулемёт, а «Мессер-шмитт-109 G» истребительын татшӧмыс вит, гӧгӧрвоана, кутшӧм ускӧттьӧ артмылӧма свинеча шерысь…
Вӧрӧг вӧтлысьӧма и ӧтка кӧра-даддя бӧрся. Казявлӧма кӧ тундраын дадь туй, вӧтӧдлӧма да лыйлӧма.
Кӧр видзысьяс торйӧн нин ёна майшасьӧмаӧсь, кор воштылӧмаӧсь медся бур да ён пемӧссӧ. Ӧд татшӧмсӧ некымын во быдтӧны, велӧдӧны да лелькуйтӧны. И быттьӧ пӧ медбур ёртӧс воштӧны.
1944 вося ноябрын Карелияын да Мурманск обласьтын дзикӧдз пасьвартӧмаӧсь вӧрӧгӧс. Дас сюрс кӧрысь ловйӧн кольӧма 1.200 пемӧс. Найӧс шуӧмаӧсь сетны Норвегиякӧд граница дорса саам колхозъяслы.
Ветеранъяслӧн казьтылӧм серти, Яшка кӧр некыдз абу кӧсйӧма торйӧдчыны пастукыскӧд да мыйта вермӧма, котӧртӧма машина бӧрсяыс…
Лызя-кӧра батальонысь боечьясӧс вуджӧдӧмаӧсь мукӧд часьтӧ. Найӧ мездӧмаӧсь Чехословакия, пасьвартӧмаӧсь вӧрӧгӧс Германияын да воӧмаӧсь Берлинӧдз, а бӧрас кодсюрӧ воюйтӧма на Япониякӧд.
Максим Чупров воюйтӧма Ыджыд Вермӧмӧдз. Воӧм бӧрас зільӧма на тундраын кӧр дорын да, гырысь вермӧмъясысь сійӧс ыстылӧмаӧсь Москваӧ ВДНХ-ӧ.
1947 воын кӧр видзысьясысь кодсюрӧӧс мӧдӧдӧмаӧсь Чукоткаӧ – пограничникъяс корӧмаӧсь боечьясӧс, кодъяс сяммӧны ветлыны кӧра-даддьӧн.
Эскӧй кӧть энӧ, 1948 воын республикаса ӧти овмӧсын чукӧртӧмаӧсь кӧръяссӧ вӧчны вакцина да артавны лыдсӧ. Та дырйи казялӧмаӧсь некымын бокӧвӧйӧс. Торйӧн пӧ мыльк йылын сулалісны. Ӧти кӧрӧс весиг тӧдмалӧмаӧсь. Сылы вӧлӧма 4 арӧс, кор кӧзяиныс сьӧрсьыс нуӧдӧма Карелияса фронт вылӧ. Ачыс сійӧ пуктӧма юрсӧ. Изьваса эскӧны, пемӧсъясыс пӧ Мурмансксянь бӧр локтӧмаӧсь Комиӧ. Тыдалӧ, налы чужан муад ялаыд Карелияын дорысь чӧскыдджык. Дерт, сьӧкыда эскыссьӧ, мый кӧръяс венісны сюрсӧн-джынйӧн километр кузьта туй…
Изьваын
Комиын эз вунӧдны кӧр видзысьяслысь да сюра боечьяслысь подвигсӧ. 2014-2022 воясын Изьва сиктса шӧр паркын лӧсьӧдісны налы сиӧм мемориал. Буретш татчӧс пристаньсянь Котласлань да Архангельсклань война вылӧ муніс мобилизуйтӧм изьватас.
Джуджыд мыльксянь ылӧдз тыдалӧны мӧдлапӧвса сизим сикт-грезд. Война кадӧ сэні вӧлӧма кӧр видзан куим колхоз.
2014 воын ю сайсьыс вайӧмаӧсь ыджыд из. Дорас сувтӧдӧмаӧсь 16 плита, кӧні пасйӧмаӧсь лызя-кӧра батальонса 272 мортлысь ов-ним-вичсӧ. 2022 воын «Йӧзкостса бюджет» весьтӧ кыпӧдӧмаӧсь кӧрт чум. Талун нин кыкнанладорас 18 плитаын пасйӧма 306 мортӧс.
Нӧвикбӧжын
Кыдз висьталіс Нӧвикбӧжса культура керкаысь художествоа веськӧдлысь Юлия Хатанзейская, тайӧ сиктсьыс фронт вылӧ мунӧма 190 морт, а бӧрсӧ локтӧма 70. Артавны кӧ став ветерансӧ, налӧн 69 медаль да 25 орден. Пётр Дьячков воюйтӧма буретш лызя-кӧра батальонын. Сылӧн пӧ морӧсас – куим Гӧрд Звезда орден.
2015 вося август 28 лунӧ лызя-кӧра батальонлы сиӧм мемориал восьтӧмаӧсь и Нӧвикбӧжын. Йӧзыс сійӧс асьныс бӧрйӧмаӧсь вӧзйӧм проектъясысь. Памятниксӧ вӧчӧма нималана скульптор Анатолий Неверов. Сиктсаяс гӧгӧрыс садитӧмаӧсь пуяс, быд во быдтӧны дзоридзьяс, пель-кӧдчӧны верстьӧ и челядь.
Орчча культура керкаын восьтӧмаӧсь «Северный путь: Дорога к Победе» музей, йӧзӧдӧмаӧсь «Оленно-транспортные батальоны в снегах Заполярья» небӧг да мукӧд буклет-брошюра, вӧчӧмаӧсь пызанвывса ворсӧм, снимайтӧмаӧсь видеоролик да коми кывъя мультфильм, дасьтӧмаӧсь планшета выставка. Сійӧс петкӧдлӧмаӧсь нин Сыктывкарса, Сыктывдін, Сыктыв, Луздор, Кӧрткерӧс да Печора районъясса школаясын.
2023 вося ноябрь 26 лунӧ Нӧвикбӧжын вӧлӧма уна йӧз. Комиысь да Архангельскысь реконструкция клубъясын водзмӧстчысьяс петкӧдлӧмаӧсь сиктсалы, а сідзжӧ юркарысь, Усинскысь да мукӧд кар-районысь гӧсьтъяслы война кадся лоӧмтор, кыдзи миян салдатъяс да кӧръяс воюйтӧмаӧсь вӧрӧглы паныд. Тані вӧлӧма и санитар палатка, и, дерт, лыйсьӧмаӧсь-тшынасьӧмаӧсь.
Изьваысь да Нӧвикбӧжысь ӧтдор лызя-кӧра батальонлы сиӧм мемориалъяс эмӧсь и Мурманскын да Нарьян-Марын.
Коми Республикаса юралысьлӧн мӧйму июль 29 лунся индӧд серти быд во ноябрь 20 лунӧ шуӧма пасйыны да нимӧдны Айму вӧсна Ыджыд тышын кӧра-транспорт батальонлысь подвигсӧ. <>
<> Николай РАЗМЫСЛОВ. Снимокъясыс авторлӧн, ӧтуввезйысь да Изьваса музей архивысь.