Матыстчӧ Победа лун. Некор оз вушйы паметьысь, кутшӧм сьӧкыда сійӧс шедӧдісны миян салдатъяс. Сыктывкарысь Валентина Марковна Калимова казьтыштіс жӧ батьыслысь подвигсӧ.
Мисьтӧм ним
Марк Евлампиевич Михеев чужӧма Луздор районса Анкерӧс грездын (Лоймасянь 19 верст). Ӧні пӧ сэні тӧвйӧны кык-куим керкаын, а коркӧ олӧмыс пуӧма. Гожӧмнас сӧмын ловзьылӧ грездыс, рӧдвуж керка видзысьыс эм на да.
Валентина Марковна тшӧтш волывлӧ видлыны бать-мам гуяссӧ. Копыртчылӧ и грездын Ыджыд тышлы сиӧм обелиск водзын, кытчӧ пасйӧма став фронтӧвикыслысь, на лыдын и батьыслысь ним-овсӧ.
Батьыс семьяас вӧлӧма коймӧд пи. Сыысь ыджыдджык вокъяссӧ шуӧмаӧсь Михаил да Пётр, а ичӧтджык чой-воксӧ — Иван да Мария. Семьяыс олӧма гӧля. И кор мамыс нуӧма писӧ пыртны вичкоӧ, поплы козин пыдди сетны нинӧм абу вӧлӧма. И попыд пиукыслы пуктӧма мисьтӧм ним — Марк.
—А мыйла мисьтӧм?
—Да сы вӧсна, мый ставныс кӧсйисны мича роч ним, шуам, Николай. А Маркыс абу быттьӧ миян ним, да сійӧн мисьтӧмӧн чайтӧмаӧсь. Но ме гӧрдитча аслам батьӧн и мый ме Марковна, — вочавидзис Валентина Марковна.
Марк велӧдчӧма церковно-приходскӧй школаын. Ичӧтсяньыс велалӧма гортгӧгӧрса уджӧ, вӧравны. Кӧть и мукӧдыслӧн моз вӧлӧма ас овмӧс, вӧр угоддьӧ, му-видз, скӧт, олӧмаӧсь гӧлиника. Марк отсасьӧма бать-мамыслы, а сэсся 1922 воын сійӧс босьтӧмаӧсь Гӧрд армияӧ. Служитӧма Петроградын (ӧнія Санкт-Петербург) топографическӧй войскаын. Петроград гӧгӧр вӧлӧма нюр, да салдатъяслы колӧма юклыны вӧр-нюрсӧ квадратъяс вылӧ, пасъявны ордымъяс, сувтӧдавны пасйӧда сюръяяс, кымын верст сэсянь карӧдзыс.
Тайӧ пасйӧдъяс сертиыс сэсся и война кадӧ ветлӧдлісны миян салдатъяс.
Аддзылӧма батьыс и Владимир Ильич Ленинӧс. Демонстрация дырйи видзӧдӧма пӧрадок бӧрся мукӧд салдатыскӧд тшӧтш.
1925 воын Марк Михеев бӧр воӧма чужан грездас. И во мысти гӧтрасьӧма. Кыдзи висьталіс Валентина Марковна, мамыс радейтӧма мӧд зонмӧс. Но ыджыд вокыс (мамыслӧн вӧлӧма ӧкмыс чоя-вока) сетӧма верӧс сайӧ Марк сайӧ, кыдзи и мукӧд квайт чойсӧ иналӧма. Сэки пӧ сиктсаясысь некод эз гозйӧдчыв радейтанаыскӧд, а код сайӧ вӧлӧм сетасны. Батьыслӧн ловъядырйи та йылысь мамыс абу висьтавлӧма, сӧмын Марк кувсьӧм бӧрын воссьӧма гусяторйыс.
Но оз ков шуны, мый гозъя олӧмаӧсь лёка. Ӧта-мӧдсӧ пыдди пуктӧмӧн быдтӧмаӧсь сизим челядь: Лида, Анна, Нина, Галина, Николай, Валентина (чужӧма 1941 воын, а во мысти кувсьӧма, Марк нывсӧ абу и аддзылӧма). И 1947 воын чужӧма бӧръя ныв, бара Валентинаӧн нимтӧмаӧсь.
—Меным коркӧ висьтавліс ӧти тӧдысь, мый ме та вӧсна и ола кык олӧм: кувсьӧм чой пыдди да ас пыдди. Но код тӧдас, збыль-ӧ тадзи, — висьталіс Валентина Марковна.
Вир кисьтана тыш
Гозъя уджалӧмаӧсь вӧр дорын да колхозын. Валентиналӧн ыджыдджык чой-вокыс отсасьӧмаӧсь. Сэсся батьсӧ индӧмаӧсь уджавны мельничаӧ. И войнаӧдз кык во мельникалӧма. Война вылӧ босьтӧмаӧсь 1941 вося сентябрын. Сэки Марк Евлампиевичлы вӧлӧма 39 арӧс.
Коми мужичӧй, кыдзи и уна мукӧд, веськалӧма Ленинградса фронт вылӧ. Часьтыс вӧлӧма Си-нявино посёлок дорын. Матігӧгӧрыс нюр. Фашистыд пӧ кытшалӧма посёлоксӧ да, салдатъяс веськалӧмаӧсь нюрӧ.
—Том салдатъясыд ёна и бӧрдӧмаӧсь, кор фашистыд жалиттӧг лыйлӧма найӧс вылісяньыс. «Мамӧ, мамӧ!» пӧ вӧлі бӧрдігтыр горзӧны. Бать арлыда нин на серти вӧлӧма, да и армияын служитӧмыс сылы отсалӧма. Сяммӧма петкӧдны фашист кытшысь салдатъястӧ. Дерт, абу ставныс кольӧмаӧсь ловйӧн. Кодкӧ вӧрӧг пуляысь усьӧма, кодкӧ нюрӧ вӧйӧма. Но нелямын сайӧ мортӧс вермӧма петкӧдны. Таысь батьлы аттьӧалана гижӧд сетӧмаӧсь. Жалита, мый сэки эг пасъяв сылысь казьтылӧмсӧ, эськӧ унатор на позис висьтавны, — ышлолалӧ Валентина Марковна.
—Вӧрӧгыд матыстчӧма и матыстчӧма Ленинград дорӧ, — водзӧ казьтыліс ань бать йывсьыс. — Ӧтарӧ бомбитӧма. Бать вӧлӧма 230-ӧд торъя гвардейскӧй миномётнӧй полкса витӧд батареяын. Сэні машинаас нёль мортӧн пӧ вӧліны. Тышӧ петтӧдз плац вылӧ сувтӧдӧмаӧсь полксӧ да, на водзын сёрнитӧма Сӧветскӧй Союзса маршал Георгий Жуков. Фашисттӧ кӧ пӧ вӧтлам Ленинград дорысь, мездам карсӧ, кутанныд овны дворечын. Тӧдса ӧд, мый карас уна двореч, да тадзи ышӧдӧма боечьястӧ.
Куим вонас мыйта тыш вӧлӧма! И фашистъяскӧд ӧта-мӧдлы паныд киӧн да штыкӧн водзсасьӧмаӧсь. Марк Михеев пыр повтӧг петӧма вӧрӧглы паныд. Вӧляникысь мездӧмаӧсь сикт-кар. Висьтавлӧма, кор пӧ немечсӧ вӧтлам да пырам налӧн землянкаӧ, быдсямаыс сэні: сёян-юан, чай, самӧвар… Тыдалӧ пӧ, асьнысӧ гортын моз нин кылӧмаӧсь. Но миян салдатъяс абу сетчӧмаӧсь, асьнысӧ жалиттӧг тышкасьӧмаӧсь Айму вӧсна.
1944 вося январь 27 лунӧ зырыштісны фашистӧс Ленинград дорысь. Марк Михеевлӧн эм «За освобождение Ленинграда» медаль.
Пожӧма ягын
Миян салдатъяс мунӧмаӧсь водзӧ, нӧйтӧмаӧсь врагӧс. И Марк Михеевлӧн батареяыс сувтӧма шойччыштны пожӧма ягӧ. Куим салдат кольччӧмаӧсь машина дорас, а коми мужичӧй вешйыштӧма бокӧ да сывъялӧма пожӧмсӧ. Сійӧ сэки медбӧръяысь зумыда сулалӧма кок вылас.
Друг казялӧма, налань лэбӧ снаряд. Веськалӧма боевӧй машинаӧ. Сыысь кольӧма кӧрт ёкмыль. А салдат-ёртъясыс ӧтарӧ-мӧдарӧ лэбӧмаӧсь. Снаряд торпыригыс веськалӧма и Михеевлы пидзӧсас да кокас. Сійӧ воштӧма садьсӧ. Палялӧма больничаын нин. Тайӧ вӧлӧма 1944 вося февраль 21 лунӧ.
Ягын куйлігас кынмалӧма. Воштӧма уна вир. Коксӧ абу лэдзӧма вундыны, кыдзи пӧ ме сытӧг семьяӧс кута вердны? Пидзӧсыс дрӧбитчӧма да, йитлыны абу вермӧмаӧсь. Но врачьяс видлӧмаӧсь йитны лядьвей да кок лысӧ. Абу артмӧма да, ранитчӧм кокыс лоӧма дас сантиметрӧн дженьыдджык. Вӧчӧмаӧсь эськӧ протез, но сійӧн абу вермӧма ветлыны, сьӧкыд пӧ да. Сідз сэсся кӧстыльӧн и чотӧма.
Чужанінӧ туй
Гортас вотӧдз куйлӧма госпитальясын. Бӧръяыс вӧлӧма Новосибирскын. Сэсянь неылын сиктъ-ясын олӧмаӧсь гӧтырыслӧн Агни да аслас Кристина чойясыс. Бурдӧдчанінын абу вӧлӧма прамӧй сёяныс да, матыссаясыс вердышталӧмаӧсь. Бӧрас найӧ жӧ и чукӧртӧмаӧсь Марклы нопсӧ, мед гортас оз куш киӧн мун.
Чорыда на висьысь Маркӧс колльӧдны индӧмаӧсь санитаркаӧс. Тайӧ вӧлӧма 1945 вося ноябрын. Поездӧн воӧмаӧсь Киров обласьтса Мурашиӧдз. Туяс пӧ санитаркаыд унаысь панлӧма сёрни, мед сыкӧд овмӧдчасны. Но Марк абу кӧсйысьӧма, гортын пӧ менам и гӧтыр, и челядь. Аньыд, тыдалӧ, скӧрмӧма да гусялӧма сылысь став кӧлуйсӧ и документсӧ. Кольӧма ӧтнассӧ вокзалӧ.
Мурашисянь чужан грездӧдзыс пӧ веськыдасӧ сё верст. Кыдзи мунан, весиг кӧ кок вылад сувтавны он вермы? Ранитчӧм фронтӧвик ӧдва воӧдчӧма сэтчӧс военкоматӧ да корӧма отсӧг. Юӧртӧмаӧсь гортас. Вӧла-доддьӧн волӧма бригадирыс Авенир Васильевич Капустин.
—Батьӧс гортӧ пыртӧмаӧсь мам да бригадир лайкйӧн. Тӧлысь чӧж пывсянӧ новлӧдлӧмаӧсь даддьӧн. Вердӧмаӧсь мӧс вӧра йӧлӧн, мӧскаӧсь вӧлӧма да. И ӧд бать эбӧссялӧма. 1947 вося октябрын чужи ме, — горш дорыс гӧрддзасьліс Валентина Марковналӧн.
Бать ныв
Кӧть и батьыс вӧлӧма слаб, а век жӧ ловъя. Нимкодясьӧмаӧсь и мамыс, и челядьыс. Уджавны, дерт, Марк абу вермӧма. Пенсияыс сылы воӧма 3 шайт (бӧртиджык 30 шайтӧдз содӧма). Мамыс гырысьджык челядьыскӧд уджалӧмаӧсь колхозын трудодень вылӧ, а сэсся нин, кор лоӧма совхоз, удждон кутӧмаӧсь вештыны.
Ар вита вӧлӧма Валя, кор налысь мӧссӧ мырддьӧмаӧсь уджйӧзысь. Коліс пӧ государстволы сдайтны йӧв да вый, но ыджыд семьяыдлӧн абу вичмӧма.
1946 воын Марк Михеевлы вайӧмаӧсь и наградаяссӧ. Быд во пӧ колӧма батьыслы лэччывны Сыктывкарӧ комиссия вылӧ, коймӧд группаа инвалидносьтсӧ мед оз киритны. А сэки пӧ и прамӧй туйыс на эз вӧв. 1960-ӧд воясӧ сетӧмаӧсь сылы мӧд группаа инвалидносьт.
—Ме батьӧс зэв ёна радейта! Сійӧ менӧ и быдтіс, горт оліс да. Мыйӧн ачым кок йылӧ сувті, батьлы куті отсасьны. Сійӧ вӧлі баддьысь кӧрзина да гымга кыӧ. Помнита, мунам бадь перйыны. Батьӧ ньӧрсӧ чегъялас, вӧчас меным нӧб, а ме нуа гортӧ. Кӧстыльнад сійӧ нинӧм новлӧдлыны эз вермыв. Кокыс на со, висьтала тай, вӧлі дас сантиметрӧн дженьыд. Чери кыйны на ветлывлі батькӧд. Гымгасӧ тажъяла-лэччӧда ю дорӧ, а бать вӧйтас сэсся. И пищальсӧ сылысь вӧрад новлӧдлі. Ме вӧлі сылӧн оруженосеч. Шуас вӧлі, мед бокӧджык вешъя, а сійӧ лыяс. Зэв стӧча вӧлі лыйсьӧ. И лэчтӧ вӧлі батькӧд сиала. А тӧвнас ӧти зонкакӧд уркай кыям вӧлі. Сёйнытӧ ӧд мыйкӧ колӧ. Уркайыдлӧн зэв на и чӧскыд яйыс, — нюмдіс олӧма ань.
—Ме бать ныв, — водзӧ висьталӧ Валентина Марковна. — Сылӧн мучитчӧмыс ставыс син во-дзын. Помнита, кокыс вӧлі лудны заводитас, гӧрдӧдас, снаряд торпыригыс петӧ вӧлі да. Сэсся бать пуртӧн ачыс коксьыс ставсӧ перъяліс. Истӧг кӧрӧб тыр вӧлі. Дерт, кытчӧкӧ сэсся воши, важӧн нин ог сэні олӧй да. Бать оліс 80 арӧсӧдз. Мам сійӧс пыр видзис. Сэсся дас во мысти и мам кувсис.
Валентина
Валентина Марковна чой-вок пӧвстас медся ичӧт, и кольӧма ӧтнасӧн нин. Ас йывсьыс висьтыштіс жӧ дженьыдика. Лоймаса школаын помалӧма 8 класс. Кӧсйӧма велӧдчыны бурдӧдысьӧ, но Коля вокыс ӧлӧдӧма. Бурджык пӧ велӧдчы учительӧ. Ачыс пӧ велӧдысь жӧ да. Кывзысьӧма. Помалӧма педучилище. Коймӧд курсас том нылӧс ыстӧмаӧсь нин уджавны Княжпогост районса Сьӧдъюдорӧ, велӧдысьыс оз вӧлӧм тырмы да.
Во уджалӧма и велӧдчӧма. Госэкзамен сдайтӧм бӧрын ыстӧмаӧсь Валентина Марковнаӧс чужа-нінас. Кык во мысти петӧма верӧс сайӧ. Сэсся Николай верӧсыскӧд мунӧмаӧсь Абъячойӧ. Сэтчӧс школаын зільӧма дас во, ветлывлӧмаӧсь челядькӧд походӧ, дасьтӧмаӧсь концертъяс (Валентина Марковна бура ворсӧма баянӧн. Верӧсыслӧн доймӧм бӧрын баянсӧ ковмӧма вузавны). Школаын уджсӧ ковмӧма эновтны, туберкулёзӧн висьмӧма да. Куим тӧлысь бурдӧдчӧма Выборгса санаторийын. Ӧні пӧ важӧн нин абу учёт вылын.
Сэсся Сыктывкарӧ локтӧмаӧсь. Тані зільӧма пединститутса ӧтуволанінын комендантӧн, а сэсся велӧдчӧма бухгалтерӧ.
Гозъялӧн кык челядь. Пиыслы 55 арӧс, олӧ-уджалӧ тані, а нылыслы 50. Санкт-Петербургын сійӧ. Внучкаясыс сэнӧсь жӧ.
1992 воын Николай верӧсыс веськалӧма машина улӧ. Чорыда доймалӧма. И аньлы мамыс моз жӧ ковмӧма дӧзьӧритны сійӧс. Кувсьӧма 2019 воын. Олім пӧ 50 во. <>
Екатерина МАКАРОВА. Снимокыс Валентина КАЛИМОВАЛӦН гортса архивысь.