Быдӧнлӧн олӧмас овлӧ здук, кор сійӧ быттьӧ сулалӧ крут бужӧд дорын. Ӧти выныштчас да сяммас бергӧдчыны, либӧ орччӧн лоас морт, коді мыччас кисӧ, кывйӧн ли мӧдторйӧн отсалас сайкавны да мыйкӧ вежны бурланьӧ. А кодкӧ некодсянь оз аддзы отсӧгсӧ, синсӧ куняс да воськовтас водзлань…
Кытчӧ позьӧ шыӧдчыны пикӧ воӧм мортлы? Коді отсалас венны олӧмад мытшӧдсӧ да корсьны петан туй?
Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ вочавидзисны социальнӧй отсӧг сетан шӧринысь специалистъяс.
Сыктывкарын семьялы да челядьлы социальнӧй отсӧг сетан шӧринысь юкӧнӧн веськӧдлысь Наталья Мордвинкова:
–Англияса Уолбрук карын Вежа Стефан вичкоса священник Чад Вара (Chad Varah) газетысь лыддьӧма, мый воысь-во содӧ ас ки помысь мӧдаръюгыдас мунысьыс. 1953 вося ноябрь 2 лунӧ «Таймс» газетын Чад Вара йӧзӧдӧма «Мӧдаръюгыдас мунтӧдз звӧнитлы меным» шыӧдчӧм да индӧма вичко телефон номерсӧ.
Сы мындаӧн звӧнитӧмаӧсь, мый вичкоса уджалысьыд весьӧпӧрӧма! Та бӧрын сійӧ шыӧдчӧма эскысьяс дорӧ да корӧма отсавны. Тадзи медводдзаысь котыртчӧма «Самаритяне» (The Samaritans) дӧверие телефона служба.
Чад Вара тайӧ отсӧгсӧ шуӧма «кывзан терапияӧн» да ӧлӧдӧма волонтёръясӧс, мед оз дивитны-янӧдны либӧ велӧдны-туйдны звӧнитысьсӧ, унджыкысяс пӧ тырмымӧн сӧмын кывзыны сійӧс.
СССР-ын вӧлӧма нёль татшӧм служба. Телефон дорын пукалӧмаӧсь психиатръяс. Налы пуктӧмаӧсь мог – ӧлӧдны звӧнитысьсӧ асьсӧ помалӧмысь, отсавны мыйӧн позьӧ да ышӧдны водзӧ овны.
Кольӧм нэмся 90-ӧд воясын миян странаын лӧсьӧдісны «Российская ассоциация телефонов экстренной психологической помощи» служба (РАТЭПП).
2010 вося май 17 лунӧ пикӧ воӧм челядьлы отсалан фонд весьтӧ дӧверие телефон лӧсьӧдісны и Комиын, миян шӧрин бердын. Россия Федерацияын удж да йӧзӧс социальнӧя доръян министерство отсалӧ фондыслы дасьтыны специалистъясӧс.
Лун кӧть вой позьӧ звӧнитны 8-800-2000-122 либӧ 124 номерӧ. Тайӧс позьӧ вӧчны странаса быд пельӧссянь. SIM-картаыд кӧ Коми Республикаса, веськаланныд миян шӧринса психолог дорӧ. Тайӧ бур тӧдӧмлуна специалист. Странаса мукӧд регионын телефон дорас пукалӧны волонтёръяс, кодъяс абу велӧдчӧмаӧсь психологӧ, но найӧ зэв ёна кӧсйӧны кодлыкӧ отсавны.
Миян психологысь кындзи некод оз мӧд тӧдны звӧнитӧм йывсьыд. Сьӧм таысь оз босьтны. Сёрнитны позьӧ кӧть мыйдыра, кытчӧдз психолог да пикӧ воӧмаыс оз аддзыны петан туй. Та дырйи абу быть юӧртны ов-ним-вичтӧ. Позьӧ висьтасьны мӧд нимӧн.
Телефон номерсӧ кӧть и лӧсьӧдӧмаӧсь челядьлы, звӧнитны вермасны и верстьӧ: бать-мам, рӧд-вуж, воспитатель, велӧдысь, социальнӧй уджалысь да мукӧд. Шыӧдчӧны быдсикас тӧжд-могӧн.
Челядь да томулов тшӧкыда звӧнитӧны, кор семьяныс вуджӧ овны мӧд карӧ. Та дырйи найӧ сьӧкыда янсӧдчӧны ёртъясыскӧд, школаыскӧд, велӧдысьяскӧд да велӧдчысьяскӧд, чужан керка-патераыскӧд, дыр оз велавны выль школа дорас да с.в.
Ныв-зон звӧнитӧны, кор лӧгасьӧны ёртъясыскӧд, кор кольӧны ӧткӧн, мыйыськӧ полӧны, найӧс увтыртӧны школаас, бать-мамыс юксьӧны, юсьӧмаӧсь, семьяас помся пинясьӧны-тышкасьӧны, тшӧкыда нӧйтӧны челядьсӧ. Ставыс тайӧ вайӧдӧ сэтчӧдз, мый том йӧз оз кӧсйыны овны…
Тшӧкыда звӧнитӧны и бать-мам да юасьӧны, мый пӧ вӧчны, кага кӧ оз кывзысь, лёка велӧдчӧ, сійӧс пыр мыйкӧ майшӧдлӧ, букыш, быдторйысь скӧрмӧ, ставсӧ вӧчӧ гусьӧн, верстьӧысь дзебсьӧмӧн, вермас воча лёкысь горӧдны, сыкӧд сёрниыс пӧрӧ пинясьӧмӧ да с.в.
Дӧверие телефон йылысь висьтавлам челядьлы школаӧ волігӧн, библиотекаын аддзысьлігӧн. Быдлаӧ колям да ӧшлам телефон номера брошюра-листовка.
Пикӧ воӧмалы колӧ тӧдны: ті абу ӧтнаныд, звӧнитӧй, и тіянлы отсаласны.
Сыктывкарын семьялы да челядьлы социальнӧй отсӧг сетан шӧринысь «Огонёк» юкӧнса психолог Яна Попова:
–Вонас ылӧсас звӧнитӧны 6,6 сюрсысь, вежоннас шӧркодя шыӧдчӧ 150-200 морт. Ёнджыкасӧ звӧнитӧны тулысын да арын. Гожӧмнас ёна этшаджык шыӧдчысьыс, тыдалӧ, верстьӧ отпускалӧны, а челядьныс каникул вылынӧсь.
Челядь да томъяс медсясӧ звӧнитӧны луннас. Овлӧ, шыӧдчӧны и бать-мамыс. Бӧръя кадӧ ставнысӧ майшӧдлӧ сідз шусяна буллинг. Мӧйму тулыссянь ёна унджык лоис и суицидкӧд йитчӧм звӧнок. Челядь оз кӧсйыны овны школаас да семьяас найӧс увтыртӧм-нӧйтӧм вӧсна. 13-14 арӧсаяс юӧртӧны скӧр да чорыд сьӧлӧма бать-мам йылысь, кодъяс оз кӧсйыны гӧгӧрвоны быдтасъяссӧ. Унджык звӧнитысьыс – нывъяс.
Водзті олӧмсьыс мунны кӧсйӧм йылысь вонас юӧртліс вит ныв-зон. Мӧйму татшӧмыс вӧлі 68, а таво – сизим нин.
Мукӧдысьсӧ шемӧсмам. Лючки семья. Бать-мамыс уджалӧны, гортас ставыс тыр-бур, кагаыслы быдтор ньӧбӧны. Но сэк жӧ олӧ сійӧ быттьӧ дзескыдінын, тайӧс пӧ эн вӧч, сэтчӧ оз позь. Вер-масны на мыйыськӧ пинявны да тасмаавны.
Во сайын звӧнитіс 12 арӧса зонка. Забеднӧысла эз вермы весиг сёрнитны. Ковмис мыйтакӧ кад, медым такӧдны сійӧс. Сэсся надзӧник босьтчим сёрнитны. Вӧлӧмкӧ, зонкаыс олӧ мамыскӧд. Луннас аньыс велӧдӧ школаын, а гортас «велӧдӧ» писӧ… горзӧмӧн-пинясьӧмӧн, тасмаӧн да мый ки улас веськалӧ. Увтыртӧ быдторйысь: лёк оценкаысь, сёрмӧмысь, мыйкӧ кӧ эз вӧч гортас. И та пӧрйӧ контрольнӧйысь лёк оценка вӧсна зонкаыс оз вӧлі кӧсйы мунны гортас.
Дыр сёрнитім, корсим, код дорӧ позьӧ шыӧдчыны отсӧгла. Батьыс олӧ торйӧн, пыр кӧнкӧ уджалӧ вахтаӧн. Но век жӧ шуим кыдзкӧ аддзысьлыны сыкӧд, велӧді, мый йылысь сыкӧд сёрнитны. Сэсся тыдовтчис, зонкаыслӧн эм пӧч. Шуим и сійӧс тӧдмӧдны внукыслӧн олӧм-вылӧмӧн. Сёрни помланьыс кори, медым нӧшта звӧнитас батьыскӧд да пӧчыскӧд аддзысьлӧм бӧрын.
Дерт, бурногӧн, семьяас кӧ кагуксӧ нӧйтӧны, колӧ юӧртны та йылысь полицияӧ. Но ми тшӧкыда ог тӧдӧй, коді да кысянь звӧнитӧ.
Рытнас да весиг войнас миянлы звӧнитӧны верстьӧ. Татшӧм шыӧдчӧмыс тӧдчымӧн этшаджык, но на вылӧ сьӧкыдджык аддзыны вочакыв. Бать-мам оз тӧдны, мый вӧчны кагаыскӧд, кыдзи воӧдчыны сыкӧд ӧти кывйӧ, отсавны, ӧлӧдны омӧльторйысь да с.в. Сэсся верстьӧӧс майшӧдлӧ политика, экономика, кодкӧ воштӧма уджсӧ, матыссасӧ, оз вермы вештыны кредит. Бӧръя кадӧ звӧнитӧны и спецоперацияын усьӧмаяслӧн матыссаясыс.
Дерт, быд пӧрйӧ ми ог тӧдӧй, сяммим-ӧ отсавны пикӧ воӧмаыслы. Быд сёрни помын юасям та йылысь, кокньӧдіс-ӧ мортсӧ. Тшӧкыда найӧ аттьӧалӧны, да, ставыс пӧ лоас бур. Овлӧ, телефон йитӧдыс виччысьтӧг орӧ. Виччысям, оз-ӧ мортыс выльысь звӧнит. Корсюрӧ кодкӧ звӧнитас да чӧв олӧ. Тшӧкыда шыӧдчӧ гажа юра, кодлы окота войнас кодкӧдкӧ больгыштны. Татшӧмыскӧд ог сёрнитӧй.
Но 16 во уджалігӧн стӧча тӧда, мый ӧти гажа юраӧс сямми видзны асьсӧ помалӧмысь. Войнас звӧнитіс том морт. Сёрни сертиыс казялі, мый юыштӧма. Норасис олӧм вылас, вӧтлісны пӧ велӧдчанінысь, гортысь. Бать-мамыскӧд важӧн нин оз ов, лӧгасьӧма пӧдругаыскӧд. Нинӧм бурсӧ пӧ ог аддзы тайӧ олӧмас. Ньӧби пӧ некымын сулея курыд зелля, курала да чеччышта ӧкмысӧд судтасянь.
Сёрнитіс том мортыс быттьӧкӧ пӧдса жырсянь, весиг йӧлӧга кылыштіс. Юаси, кысянь, мися, звӧнитан. Юыштӧм бӧрад сійӧ, эз и тӧдлы, висьталіс, кутшӧм керка чардакын пукалӧ. Та бӧрын йитӧдыс орис. Пыр жӧ звӧниті 112 службаӧ да юӧрті та йылысь. Некымын лун мысти миянӧ локтіс участкӧвӧй да висьталіс, том мортыслы пӧ удитӧмаӧсь отсавны. Чеччыштнысӧ абу вермӧма и жугӧдӧма сулеясӧ, да стеклӧ торнас вундӧма килутш сӧнсӧ, воштӧма уна вир, но кольӧма ловйӧн…
<> Николай Размыслов. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.