1979 вося декабрын СССР-са КГБ-лӧн спецподразделение да Сӧветскӧй армияса салдатъяс «Шторм-333» операция дырйи штурмӧн босьтӧмаӧсь «Тадж-Бек» двореч. Афганистанса революция сӧветӧн веськӧдлысь Хафизулла Амин пыдди странаӧн мӧдӧма веськӧдлыны демпартияса нырщик, коммунист Бабрак Кармаль.
Тайӧ абу воӧма сьӧлӧм вылас исламист-моджахедъяслы, кодъяслы сьӧмӧн да ӧружиеӧн отсасьӧмаӧсь Пакистан да США.
Афганистанӧн веськӧдлысьяс отсӧгла шыӧдчӧмаӧсь СССР-са правительство дорӧ. Сӧветскӧй армиялы ковмӧма дас во воюйтны ылыс странаын. Та дырйи сэні чорыд тыш-косьын пӧгибнитӧма 14 сюрсысь унджык миян салдат да офицер, 53 сюрс гӧгӧр ранитчӧма.
1989 вося февраль 15 лунӧ Афганистанысь помӧдз петкӧдісны сӧветскӧй войска.
Кулӧмдін районса Вӧльдін сиктысь Михаил Шомысов ёртъясыскӧд кык во воюйтӧма Герат кар дорын. Кыдзи сійӧ веськаліс Афганистанӧ? Кутшӧм сьӧкыдлунъяс ковмис венны?
37 во сайын, 1989 вося февраль 15 лунӧ, Сӧветскӧй Союз петкӧдіс Афганистанысь ассьыс войска. Тайӧ военнӧй операцияыс нюжаліс 2.238 лун, матӧ дас во.
Полицияса подполковник Михаил Шомысов вӧлі Афганистанын 1985-1987 воясӧ. Аслас казьтылӧмъясӧн сійӧ юксис миян газетса корреспонденткӧд сёрниын.
–Михаил Егорович, позьӧ кӧ, дженьыдика висьтыштӧй ас йывсьыныд. Кӧні чужинныд-быдминныд?
–59 во сайын чужи Кулӧмдін районса Вӧльдін сиктын. Бать-мам нэмсӧ зілисны вӧрын, быдтісны квайт челядь: куим пи да сы мында жӧ ныв. Ме вӧлі медічӧт. Кӧкъямыс классӧдз велӧдчи Діасёръяын, а 9-10 класс помалі Помӧсдінын.
Та бӧрын уджалі Вӧльса школаын физрукӧн, а 1985 вося тулысын босьтісны служитны артиллеристӧн СССР-са вооружённӧй вынъясӧ.
–Кыдзи веськалінныд Афганистанӧ? Ті тӧдінныд, мый ыстасны сэтчӧ?
–1979 восянь нин тайӧ странаас исламист-моджахедъяслы паныд воюйтісны миян зонъяс. Найӧс та кежлӧ дасьтісны Туркестан да Шӧр Азияса военнӧй кытшъясын, Афганистанкӧд граница дорын. Тыдалӧ, медводз сы вӧсна, медым том салдатъяс велалісны жар поводдя дінӧ.
Ми веськалім Киргизияӧ. Сэні и примитім присяга. Сэки нин стӧча тӧдім, мый миянӧс мӧдӧдасны Афганистанӧ. Кутшӧмкӧ полӧм-майшасьӧм эз вӧв, ставным томӧсь вӧлім да.
«Учебкаын» велӧдісны сержантӧ. Квайт тӧлысь лыйсим, котралім да велӧдім тактика. Сы вӧсна мый Афганистанын медсясӧ гӧраяс, 40 прӧчент кадсӧ миянӧс тшӧтш песісны крут креж-кыръясын. Вӧлі зэв сьӧкыд, ӧд вылысад каска, автомат, боекомплект, противогаз да мукӧдтор, сьӧктанас 35 килограмм гӧгӧр.
Зэв тӧдчана дасьтыны салдатӧс психология боксянь. Аслас тӧдӧмлун-опытӧн миянкӧд юксис батальонса командир, коді некымынысь нин ветлӧма Афганистанӧ да бура тӧдіс сэтчӧс олысьяслысь сямсӧ, видзӧдласъяссӧ, ӧбича-традициясӧ, культурасӧ, ислам эскӧмсӧ да с.в. Торйӧн нин сюся тшӧктіс сюркнявны пель сайӧ, кыдзи асьтӧ кутны кишлакын, сэтчӧс оланінӧ, дувалӧ, пыригӧн.
Дерт, «учебкаын» медводз велӧдісны ӧтув воюйтны, боевӧй мог пӧртігӧн кывны орчча салдатлысь пельпомсӧ, отсавны ёрта-ёртыдлы.
Арнас юӧртісны, мунам пӧ Афганистан Республикаӧ. Ставнымӧс зэв ӧдйӧ пуксьӧдалісны вагонъясӧ да поездӧн нуисны границаӧдз, а сэсянь нин машинаясӧн – Гератӧдз.
Тайӧ кар гӧгӧрас медсясӧ и олім. Дерт, ветлім и мукӧдлаӧ. Сэки командуйті 82 да 120 миллиметра миномётъяса расчётӧн. Отсасим Афганистанса армиялы, дорйим колоннаяс, весалім моджахедъясысь кишлакъяс да вӧчим уна мукӧд сикас военнӧй удж.
–Сэтчӧс олысьясыс кыдзи тіян вылӧ видзӧдісны?
–Афганистанын олӧ 40 сайӧ национальносьта войтыр. Ми гӧгӧр медсясӧ вӧліны пуштунъяс да таджикъяс. Луннас найӧ зэв шаньӧсь, шуравиӧн миянӧс нимтісны (на ногӧн кӧ, сӧветскӧй). Вермасны чӧсмӧдлыны виноградӧн, мукӧд фруктыӧн да вӧлӧгаӧн, горштӧ веськӧдасны кӧдзыд ваӧн. Найӧ тшӧкыда волісны миян санчасьтӧ. Врачьяс бурдӧдісны верстьӧӧс и челядьӧс. А ми найӧс могмӧдім лишалана сёян-юанӧн. Но сэк жӧ войнас вермасны шковгыны мышкад…
Тайӧ войтырыс нэмъясӧн воюйтісны ӧта-мӧдыскӧд. Зонъясӧс ичӧтдырсяньыс велӧдӧны лыйсьыны. А та пӧрйӧ Европа да Америка сэтчӧс крестьяналы мынтісны сьӧм муӧ пуктӧм-дзебӧм минаысь, миянлысь боевӧй техника взорвитӧмысь, вертолёт уськӧдӧмысь, сӧветскӧй салдатӧс да офицерӧс виӧмысь. Миянлы весиг петкӧдлісны татшӧм кабаласӧ, кӧні ставсӧ донъялӧма долларӧн. И, дерт, сэтчӧс олысьяс пиысь кодсюрӧ татшӧм ногӧн нажӧвитчис. Суйӧрсайса велӧдісны душманъясӧс, отсалісны сьӧмӧн да ӧружиеӧн да и асьныс тшӧтш воюйтісны миянлы паныд.
Ен видзис, ёртъяс унаӧн ранитчисны, но кувтӧдз некод эз доймав.
–Лунвыв странаын пуляысь ӧтдор верман кувсьыны и кутшӧмкӧ пӧрӧсысь…
–Да, миянӧс ӧлӧдісны юны арыкысь, шорысь либӧ ю-тыысь ва. Сеталісны фильтра вӧсньыдик трубкаяс, и сӧмын на пыр позьӧ вӧлі юны васӧ. Сэні позьӧ кӧвъявны холера, малярия, биа да виж висьӧм. Но миянӧс дорйис военнӧй медицина: вӧчалісны прививкаяс, могмӧдісны лекарствоӧн.
–А мый вӧлі медся сьӧкыдыс?
–Кык вонад ёна мудзан. Он сӧмын вын-эбӧснад, но и ловнад. Дерт, лэдзлісны кӧ шойччыштны, гашкӧ, и личалыштін эськӧ, но сэки некутшӧм отпуск эз вӧв…
–А кыдзкӧ мӧд ног позьӧ вӧлі личӧдчыны-шойччыны?
–Прӧст кадас быдӧн медводз узис. Но та бӧрын кодкӧ ворсіс гитараӧн да сьыліс, мӧд серпасасис, а коймӧд гижис кывбуръяс. Ме песі ачымӧс лыа тыра ящикъясӧн. Быдӧн казьтыліс «гражданка», кыдзи да кӧні оліс, мый вӧчис. И, дерт, быдӧн юксис мӧвпъясӧн, мый мӧдас вӧчны гортас воӧм мысти.
–Кор помасис командировканыд?
–1986 вося тулысын квайт полк демобилизуйтісны. Вежон чӧж видзӧдім, кыдзи гӧраяс костын ӧшаліс бус, чукыля-мукыля туйясті мунісны миян танкъяс, бронетехника да мукӧд машина. 1997 вося гожӧмын и старшина Шомысов ёртъясыскӧд вертолётӧн мӧдӧдчисны гортланьыс Ташкентӧ.
–Афганистан бӧрас сьӧкыд вӧлі велавны мирнӧй олӧмас?
–Матыссаяс шуӧны, и ӧні пӧ, овлӧ, войнас кодкӧдкӧ «воюйтан». Афган и талун усьлӧ вӧтӧ…
Сэки ӧд странаын некод ёнасӧ эз майшась-тӧждысь Афганистанысь воӧмаяс вӧсна, эз вӧв некутшӧм реабилитация. Та вӧсна кодсюрӧ юсис, сетчис лёк оласногӧ.
Меным, дерт, отсалісны матыссаяс. Гортӧ воӧм бӧрын водзӧ велӧдчи физкультурникӧ И.Куратов нима ӧтиӧд номера педколледжын. Учителялышті Воркутаын, весиг шахтаын зіли.
Афганистанын воюйтӧмысь эм некымын медаль, но медся донаӧн лыддя «За боевые заслуги».
Ӧні водзӧ служита МВД-ын. 1999-2000 воясӧ республикаса МВД-лӧн (СОБР) УБОП-кӧд куимысь ветлі командировкаӧ Чечняӧ.
Аслам уджалан жырйын лӧсьӧді музей сяма. Мыйсюрӧ вайи ачым, унатор козьналісны ёртъяс. Тані эм миян салдатъяслӧн панама-фуражка, Афганистанса олысьлӧн паколь-пуштунка шапка, шевронъяс, пуртъяс да кутшӧмсюрӧ холостӧй ӧружие.
Дерт, ёртася йӧзӧдлытӧм войнаса ветеранъяскӧд. Быд во февраль 15 лунӧ Сыктывкарса бассейнын котыртлам пытшкӧс войскаса, артиллерияса, ВДВ-са да ВМФ-са ветеранъяс костын ордйысьӧм. Таӧдз и киӧн косясьлім, но веськӧдлысьяс ӧлӧдісны, бурджык пӧ уялӧй бассейнын, мед некод эз доймав, ӧд абу нин томӧсь.
А декабрь 25 лунӧ быд во чукӧртчылам юркарын «Шогалысь воин» памятник-мемориал дорын. Жаль, но воысь-во ветераныс чинӧ…
Гӧтыр уджалӧ школаын, велӧдӧ начальнӧй классын роч кыв да литература. Быдтім нылӧс, коді бордъясис нин да олӧ Санкт-Петербургын.
–Мый эськӧ сианныд спецоперацияын воюйтысьяслы?
–Медводз, медым ставӧн бӧр воисны ловъяӧсь да дзоньвидзаӧсь. Найӧ збыльысь Айму дорйысьяс. И став сьӧкыдлун вылас видзӧдтӧг Вермӧмыс лоас миян сайын! Мӧд ног оз вермы лоны.
И зэв бур, мый президентным котыртіс СВО вылысь воӧм боечьяслы «Айму дорйысьяс» фонд, кӧні накӧд уджалӧны врачьяс, психологъяс, мукӧд специалистъяс. Миян дырйи татшӧм реабилитацияыс эз вӧв…
<> Николай РАЗМЫСЛОВ. Снимокъясыс Михаил ШомысовлӦн гортса архивысь. Снимокыс авторлӧн.