«Гуси у Люси» – тадзи шусьӧ Сыктывдін районса Ыджыд Слудаын Людмила Теличколӧн дзодзӧг видзан фермаыс. Неважӧн нывбаба пырӧдчис аграрийяслы «Фермер школаын» велӧдчан 14-ӧд потокӧ.
Людмила уджсикас сертиыс парикмахер, олӧ юркарын, эм аслас мичмӧдчан салон. Но нелямын арӧс тыртӧдзыс нывбабалы зэв окота лоӧма овмӧдчыны вӧр-ва дорӧ матӧджык, лӧсьӧдны ас овмӧс. Шума-котӧра карыс уна вын-эбӧс пычкӧма, а содтыны сійӧс, кыпӧдны ловрусӧ вӧлӧма некӧн. Кыскӧмӧн кыскӧма вӧрӧ-вадорӧ. Тадзи и чужӧма семьяӧн вӧдитан ферма лӧсьӧдӧм кузя мӧвпыс. Сӧстӧм сынӧд, мича вӧр-ва, асывнас лэбач сьылӧм-дзользьӧм – тайӧ медбура лӧсялӧ мудзӧм мортлы…
Ставыс пансьӧма Людмилалӧн асэмбурын 20 сотка ыджда муторсянь. Ас вылӧ уджалысь котыртӧма тані дача вӧдитысьяслы клуб: корлывлӧма агрономъясӧс, тӧдмӧдӧма дзоридз быдтӧмын гусяторъясӧн, юксьӧма сям-опытнас.
Кадколастӧн окота лоӧма лӧсьӧдны кутшӧмкӧ пемӧс, шуам, декоративнӧй кролик: кутшӧм пӧ гажаа кутасны чеччавны дзоридзалан кустъяс пӧвстын!
Но радейтана верӧснас гӧна ёкмыльяслы вӧчӧм чомйысь друг артмӧма чипан видзанін.
Семьяӧн чукӧртчылігас шуӧмаӧсь овмӧдны сэтчӧ гортса пӧтка. Тадзи артмӧма «Гуси у Люси».
Чипан видзанінын вочасӧн овмӧдчӧмаӧсь курӧг, дзодзӧг, утка, индюк да квайтпалич. Люмилакӧд ми варовитыштім олӧм, ферма, семья да, дерт, водзӧ вылӧ могъяс йывсьыс.
–Людмила, аттьӧ, мый аддзинныд кад сёрнитыштны миянкӧд. Висьталӧй, пӧжалуйста, уна-ӧ пӧтка тіян овмӧсаныд талун?
–Фермаын талун кежлӧ некымын сикас чипан, индюк, кык пӧлӧс утка да дзодзӧг, куим сикас кролик да вит пӧрӧдаа квайтпалич. Ставнас 300 пӧтка.
–Юрад дзик пыр воӧ «Гадкий утёнок» мульфильмысь птичникыс, кӧні уна сикас гортса пӧт-каяс суклясьӧны-гудрасьӧны, пинясьӧны да дзескӧдӧны-увтыртӧны посни-слабджыкъяссӧ. А тіян кыдзи ас костаныс олӧны?
–Збыльысь, ӧтлаынсӧ налы сьӧкыд, кӧть эськӧ овмӧдӧма торъя йӧртӧдъясӧ. Ӧтлаын йирсигас быдӧн видзӧ ассьыс пельӧссӧ: дзодзӧг вӧтлӧ индюкӧс, индюк тойлалӧ уткаӧс, утка зырӧ чипан вылӧ. Гӧгӧрвои нин, мый век жӧ быд пӧтка сикаслы колӧ аслас йӧртӧд.
–Курӧгтӧ унаӧн вӧдитӧны, и ми тӧдам, мый найӧ тӧвйӧны шоныдінын. Сэк жӧ тшӧкыда ад-дзывлан лым вывті тшапа ветлысь дзодзӧг. А кыдзи тӧвйӧны тіян бордаясыд?
–Да, дзодзӧгыд 10 градусӧдз кӧдзыдысь оз пов. Кӧдзыдджык дырйи найӧс, дерт, йӧртам. А ӧні лючки олӧны тӧлысь сайӧдӧм йӧртӧдын.
Тулыснас дзодзӧгъяс вайисны кольк, да инкубаторын асьным пӧжим найӧс.
Сэк жӧ сідз шусяна сезоннӧй пӧткасӧ кутім сӧмын гожйӧдны.
Ставсӧ бура арталім да гӧгӧрвоим, мый дзодзӧгсӧ бурджык ньӧбны тулыснас, а оз видзны вобыд.
Медшӧр помкаыс – налы колӧ торъя оланін. Ваын уялысьясыд радейтӧны ас гӧгӧрыс ставсӧ кӧтӧдны-коясьны.
Шуам, чипан чомйын миян тэчӧма нипеля юктасян дозъяс, а дзодзӧгыдлы татшӧмыс оз лӧсяв. Налы ваыс колӧ веськыда ведраысь. И, дерт, найӧ сэтысь оз сӧмын юны, но и тёльӧдчӧны-коясьӧны. Та вӧсна тӧв кежлас тайӧ пӧткаяссӧ бырӧдам.
–Тӧдса, мый дзодзӧгыд зэв гора. Налӧн гогзьӧмыс ылӧдз кылӧ. Суседъясыд таысь оз дӧзмыны?
–Збыльысь, став грездыс гогзьӧм сертиыс тӧдӧ, мый дзодзӧг видзам. Но, шуд вылӧ, ставныскӧд лӧсялам, ёртасям. Муыс танъясын уна, орччӧн луд-видз, и суседыс абу уна. Унджыкӧн кӧ олісны, гашкӧ, и элясисны да.
–Нипеля юктасянъяс кындзи кутшӧм нӧшта оборудование-технологияӧн вӧдитчанныд? Кыдзи уджсӧ бергӧданныд, асьныд кӧ уна кад бокын колляланныд? Куимсё юрыд ӧд – абу этша.
–Юктасян кындзи чипан чомйын ладмӧдӧма бункера кормушкаяс да сюсь розеткаяс (асьныс ӧзйӧны да кусӧны). Шуам, курӧгыд вермӧ овны и ломтытӧм вежӧсын, сӧмын кольксӧ оз кут вайны. Налы медся лӧсьыд 15 градус шоныдын да луннас 14 час мед вӧлі югыд. Буретш розеткаса датчикъясыс таын отсалӧны. Ми зілим вӧчны ставсӧ сідз, медым эз ковмы быд лун татчӧ волыны. Тӧвнас лункостмысьт волывлам.
–Тіян серти, кутшӧм яй медся чӧскыд?
–Дерт, индюк. Таво ми вывтіасьыштім – быдса комынӧс быдтім. А найӧ, вӧлӧмкӧ, зэв азымӧсь. Зэв уна сёйӧны, вывті уна! И мытшӧдыс абу сыын, медым та мындасӧ вердны. Мытшӧдыс – кӧрымын. Комбикормыд республикаын эм, а со тусьнад сьӧкыд. Ковмӧ ньӧбны Кировысь. Ломтас-бензиныд дона да, кӧрымтӧ сэсянь вайны рӧскоднӧ. Та понда локтан во бура думыштлам, босьтны индюксӧ али абу. Дерт, логистикасӧ кӧ ладмӧдны да ваявны тусьсӧ тоннаясӧн, ставыс вермана. Ми таӧ велӧдчам на.
–Висьтыштӧй фермааныд ӧти лун йылысь.
–Чеччам 6 час асылын, весалам, вердам, кыткӧ дзоньталыштам-лӧсьӧдыштам. Сэсся нуръясям. Та бӧрын быдӧнлӧн аслас удж-нок.
Гожӧмнас, шуам, ме петала град йӧрӧ, теплицаӧ, а ӧні пуктасъяссӧ тӧв кежлӧ пуа-косьта-солала. Консервируйтчынысӧ зэв ёна радейта. Тадзи луныс и кольӧ, а рытланьыс, витсянь сизим часӧдз кымын, бара на вердчам, сэсся узьны водам.
–Сыктывдінын олысьястӧ экзотика лэбач-пӧтканад он нин шензьӧд – страус видзан фермаад унаӧн нин вӧліны. А ті онӧ кӧсйӧй тшӧтш кутшӧмкӧ дивӧ-бордаӧс лӧсьӧдны?
–Таво буретш ичӧтик павлинъяс петісны. Кольксӧ ньӧбим-вайим, и сэтысь кык чужис. Олӧны чипан чомйын торъя йӧртӧдын. Москваысь заводчикъяслысь юасим да, павлинтӧ вӧлӧм курӧг моз позьӧ видзны. 15 градуса шоныдыс налы зэв на и лӧсялӧ пӧ. Верстьӧ пӧткаыс пӧ и кӧдзыдсьыс оз пов, но ми ассьыным павлинпиянӧс шоныдын на видзам.
–Ферма йывсьыд висьтасигӧн ті пыр шуанныд «ми». Коді тіянлы отсасьӧ?
–Кызвын уджсӧ ми верӧскӧд вӧчам-бергӧдам. Сійӧ быдторйын мен отсасьӧ, збыльмӧдӧ кӧсйӧмъясӧс. Зэв тӧдчана «ӧти тутсанӧ тутсыны». Ми верӧскӧд вермам быд здукӧ вежны ӧта-мӧднымӧс, став уджсӧ ӧтув вӧчам.
Ыджыдджык пиным рыболовнӧй техникумын велӧдчӧ ихтиологӧ, водзӧ вылӧ чери вӧдитан ферма кӧсйӧ лӧсьӧдны.
Нывным 7 арӧса, мӧдӧд классӧ котралӧ. Челядьӧс ми огӧ тшӧктӧй фермаын уджавны, но найӧ асьныс окотапырысь бергӧдӧны кутшӧмсюрӧ удж.
Бать-мам ёна отсасьӧны и. Налӧн Ыджыд Слудаын жӧ керка-овмӧс, та вӧсна век тӧда: ог кӧ вермы карсянь волынысӧ, вердасны-юктӧдасны бордаяссӧ, пышйӧмаӧс кутасны.
Мамӧ тшӧтш отсалӧ вочаавны фермаса гӧсьтъясӧс – пӧжалӧ блин, пирӧг-шаньга. Батьӧ зарни киа да, мыйкӧ кыпӧдіг-стрӧитігӧн век жӧ орччӧн. Ӧти кывйӧн, сӧгласа олам.
–Татшӧм команданад, кӧнкӧ, нинӧмысь он полӧй. Сэк жӧ предпринимателялігад быдсямаыс овлӧ. Эм-ӧ мыйкӧ повзьӧдланаыс?
–Эг эськӧ шу, повзьӧдланаыс, стӧчджыкасӧ – майшӧдланаыс. Торйӧн нин документӧн ноксигӧн.
Ме творчествоа морт, радейта уджавны пемӧсъяскӧд да йӧзкӧд. А бизнесад юр выв тырнад кӧ сунан, быдсикас кабаланас помтӧг ковмас ноксьыны.
И отчёт дасьтӧм да чипан чом идралӧм костын ме век бӧръя идрасьӧмсӧ.
Та вӧсна миян ёрта котырӧ колӧ «Меркурий» тэчас да видз-му овмӧсса бухгалтерия бура тӧдысь, грамотаа специалист.
–Сьӧлӧмсянь сиам тіянлы аддзыны татшӧм уджалысьсӧ! Людмила, юксьӧй водзӧ кежлӧ мог-кӧсйӧмнад. Мый могысь бара на велӧдчанныд «Фермер школаын»?
–Дерт, сӧвмыны водзӧ! «Фермер школаас» ме велӧдча мӧд во нин.
Кольӧм во содті агротуризмын тӧдӧмлун, а та пӧрйӧ – скӧт видзӧмын.
Збыльысь, видз-му прӧдукция вӧчысьяслы государствосянь отсӧгыс зэв ыджыд: эмӧсь быдсикас грант, субсидия, наӧн тӧдмӧдны дась специалистъяс.
Воддза воас кӧ ме майшаси на, колӧ-ӧ босьтны агростартапсӧ, ӧні помӧдз гӧгӧрвои-вежӧрті, мый государствосянь отсӧгтӧг нинӧм оз артмы.
Торйӧн кӧ, «Школаын» велӧдӧны дасьтыны бизнес-план да колана ног вӧдитны кӧзяйство: бӧрйыны пемӧс-пӧтка да вердны-сёӧдны (кӧрымыс таын зэв тӧдчана, сы вӧсна мый водзӧсыс буретш сы сайын).
Дзодзӧг видзан фермаыс – миян семьялӧн водзӧ кежлӧ проект: ӧнісянь нин верӧскӧд дасьтысям пенсия кежлӧ да арталам-донъялам, позяс-ӧ пӧтка видзӧм весьтӧ судзсяна овны. Ме серти, збыльысь позяс. Та могысь колӧ паськӧдчыны-сӧвмыны, ичӧтик ас овмӧсысь котыртны крестьяна-фермер кӧзяйство.
–Вӧвлі-ӧ пӧткаясыдкӧд кутшӧмкӧ тешкодьтор?
–Татшӧмыс тшӧкыда овлӧ. Со, шуам, Сыктывкарысь фотограф-ныв корліс съёмка кежлас дзодзӧг. Медым фотосессия дырйиыс сійӧ мича-сӧстӧм лоас, быгъя ваӧн ваннаын мыськалӧма. Дзодзӧгыд лёкгоршӧн косясьӧма-горзӧма, чишкӧма, чеплялӧма-курччалӧма нывсӧ, челядьсӧ, понсӧ, лякӧсьтӧма гӧгӧр ставсӧ…
Но фотосессия дырйиыс, шензьӧдана, олӧма шы ни тӧв, да снимокъясыс мичаа артмӧмаӧсь!
–Бӧръяпом дженьыдик блиц. Серпасалӧй дзодзӧгъястӧ некымын кывйӧн.
–Тайӧ менам лолӧй. Сюсьӧсь, прамӧйӧсь. Быдӧнлӧн аслас этш-сям, пыдди пуктӧны асьнысӧ да ӧта-мӧдсӧ, тӧдӧны ассьыныс ин.
–Вӧлінныд кӧ ті видз-му овмӧсса министрӧн, кутшӧм оланпас эськӧ вынсьӧдінныд медводдзаӧн?
–Медвойдӧр эськӧ чинті отчёт лыдсӧ. Мӧд-кӧ, кокньӧді ичӧтик овмӧсъяссӧ, ӧд талун миян да гырысь фабрикаяс дорӧ корӧмыс ӧткодь, а тайӧ сьӧктӧдӧ миянлысь удж-олӧмнымӧс.
–Мый эськӧ сиинныд уджӧ сӧмын на босьтчӧм фермеръяслы?
–Нинӧмысь эн полӧй! Видлӧй! Радейтӧй вӧчантортӧ да вӧчӧй радейтанатортӧ.
Нинӧм позьтӧмыс абу: эм кӧ кӧсйӧм, отсӧг да уджачлун, ставныслӧн ставыс артмас. <>
Юлия Шуктомова. Комиӧдіс Елена Плетцер.
Снимокъясыс Людмила Теличколӧн гортса архивысь.