Овлӧ, нылыд либӧ пиыд заводитӧ ӧтдортчыны бать-мамысь. Ӧтарӧ дзоргӧ компьютерӧ либӧ телефонӧ, кодкӧдкӧ гусьӧн сёрнитӧ-гижасьӧ. Та дырйи дыр кежлӧ саймовтчылӧ аслас жырйӧ, мыссян-киськасянінӧ, асмогасянінӧ да мукӧдлаӧ. Виччысьтӧг кӧ пыранныд сы дорӧ, зэв ӧдйӧ кусӧдӧ компьютерсӧ либӧ телефонсӧ. Сэсся и сёрнитанногыс вежсьӧ. Верстьӧлы вочавидзӧ дженьыда, дӧзмӧмпырысь да быттьӧ весиг скӧра.
Ставыс тайӧ индӧ сы вылӧ, мый быдтасныд веськалӧма, вермас лоны, террорист-экстремист налькйӧ.
Мый та дырйи вӧчны? Кыдзи дорйыны томуловӧс лёкас туйдысь-ыззьӧдысьысь?
Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ Коми Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын вочавидзис регионын МВД-ысь экстремизмлы паныд водзсасян шӧринӧн веськӧдлысьӧс вежысь Даниил Завьялов.
–Даниил Юрьевич, коді тшӧкыдджыка веськалӧ террорист налькйӧ?
–Террорист-экстремист оз видзӧд страна, национальносьт, эскӧм, арлыд вылӧ. Сылӧн медшӧр могыс – повзьӧдны, торйӧдны-кисьтны обществонымӧс да государствонымӧс.
Том «лов» корсьысь экстремист-террорист медсясӧ асланьыс кыскӧ найӧс, кодъяслӧн абу зумыд видзӧдлас. Быдсикас гудыр секта-котырӧ веськалӧны найӧ, кодъяс, кыдз шуласны, кывтӧны ва визув. Экстремизм-терроризм йылысь мӧвпъяс чужӧны томулов юрын, кор налы немтор вӧчнысӧ, кор ныв-зонлӧн вывті уна прӧст кадыс.
Суйӧрсайса «кураторъяс» торйӧн ёна мӧдісны зільны СВО пансьӧм бӧрын. Таво Россияын военкомат, меставывса власьт тэчас, подстанция да мукӧд стрӧйба ӧзтӧм-взорвитӧмысь уголовнӧй кывкутӧмӧ кыскӧмаӧсь 1.973 мортӧс. На лыдысь 18,7 прӧчентыс – тыр арлыдтӧма.
Погона йӧз миян республикаын туялӧмаӧсь террорист-экстремисткӧд йитӧд корсьысь 26 ныв-зонмӧс. Тыр арлыдтӧмаяслӧн делӧяс кузя юкӧнъясын син улас кутӧны дас ӧтиӧс.
–Кыдз позьӧ тойлыны-ыззьӧдны мортсӧ вӧчны мыйкӧ лёктор?
–Сідз шусяна радикальнӧй идеология кӧвъялӧны ӧтуввез пыр. Челядь пысасьӧны «вугырас» социальнӧй везйын, форум-сайтын, мессенджерын да онлайн-ворсӧмын.
Ставыс ворсӧмсянь и заводитчӧ. Вербуйтысьыс вӧзйӧ вӧчны «логика задание»: вайны-нуны пӧсылка-тубрас, ыстыны кодлыкӧ сьӧм, снимайтны кутшӧмкӧ стрӧйба, станция, военнӧй часьт, пос, вокзал, связь вышка да юӧртны, кӧні найӧ меститчӧмаӧсь. Таӧн пӧ отсаланныд право доръян тэчасъяслы нуӧдны «гуся операция», и та йылысь некодлы оз позь юӧртны.
Либӧ ылӧдлӧмӧн корӧны татшӧм снимокъяссӧ. Дасьтам пӧ туристъяслы уджтас. Мукӧдысьсӧ том мортӧс корӧны вӧчны суйӧрсайсалы колана стрӧйба дорын селфи. Та дырйи кӧсйысьӧны на мынтысьны татшӧм уджсьыс. Ныв-зон и радӧсь, снимайтасны асьнысӧ, а мый мыш саяныс, оз и думыштлыны. А суйӧрсайсалы татшӧм снимокъясыс колӧны диверсия вӧчӧм могысь.
Та бӧрын нин томуловкӧд «уджӧ» босьтчӧ «спецслужбаса сотрудник». Сійӧ кӧсйысьӧ, пырӧдчан кӧ пӧ «гуся операцияас», нажӧвитан уна сьӧм, верман ньӧбны кутшӧм колӧ гаджет, либӧ пӧ отсалам пырны велӧдчыны вузӧ да с.в.
Овлӧ и мӧдарӧ, «сотрудникыс» заводитӧ повзьӧдлыны. Тэнад снимокъясыд, стрӧйбаяс йылысь юӧрыд пӧ веськаліс террорист киӧ. Таысь пӧ тэнӧ пуксьӧдасны дзескыдінӧ. Грӧзитӧны и мӧд ног. Гуся объектъяс йылысь снимокъястӧ пӧ йӧзӧдам ӧтуввезйын, ставӧн тӧдмаласны, мый тэ отсасян террористлы. Вермам пӧ мӧдӧдны погона йӧзлы. И таысь пӧ оз жӧ малыштны юрӧдыд, йӧршитасны сутшкасьысь сутуга сайӧ.
Татшӧм повзьӧдчӧм бӧрад тыр арлыдтӧмаыд мый индасны, сійӧс и вӧчас: нуас коланаинӧ тубрас, дзебасӧ ӧружие, ӧзтас реле, взорвитас пос да с.в.
Кодсюрӧлы некутшӧм «сьӧма сам» оз ков, сідз пысасьӧны террорист вугырад. Татшӧмсӧ эскӧдӧны кывйӧн, лоан пӧ геройӧн, «отсалан» кӧ странаыдлы ӧдйӧджык помавны СВО-сӧ, а та могысь бара жӧ колӧ мыйкӧ взорвитны либӧ сотны.
Но став татшӧм ворсӧмсӧ «фотографъяс» помалӧны ӧткодя, суд найӧс дыр кад кежлӧ ыстӧ дзескыдінӧ, а вербуйтысьыс корсьӧ нин выльясӧс.
Та вӧсна оз позь кывзыны тӧдтӧм мортӧс да сылӧн корӧм серти мыйкӧ вӧчны: снимайтны, ыстыны либӧ йӧзӧдны ӧтуввезйын видеоролик, фотография да кутшӧмсюрӧ гуся юӧр.
–Бӧръя кадӧ суйӧр сайын да и Россияын ныв-зон школаӧ локтӧны ружье-пистолетӧн…
–Таво миян странаын погона йӧз кутӧмаӧсь ӧкмыс велӧдчысьӧс, кодъяс небӧг-тетрадь пыдди сьӧрсьыныс вайӧмаӧсь школаӧ ӧружие. Да ылӧ оз и ков мунны, татшӧм неминучаыс муртса эз ло Удора районын.
15 арӧса зонка 2025 вося майсянь тавося мартӧдз ӧтуввезйысь корсьӧма юӧръяс, кыдзи лыйсьӧмаӧсь суйӧрсаса да странаса школаясын. Таво майын ӧтуввезйын сійӧ юӧртӧма, кор да кутшӧм ногӧн лыйлас школаас велӧдысьяссӧ да велӧдчысьяссӧ. Та могысь босьтӧма батьыслысь ружьесӧ да пуля-патронсӧ. Но неминучасӧ вӧчны абу удайтчӧма, шуштӧм юӧрыс веськалӧма право дорйысьяслы син улас.
–Мый вӧсна ныв-зон ырыштчӧны вӧчны татшӧм мыжсӧ?
–Помкаыс вермас лоны быдсикас. Бать-мам тшӧкыда вунӧдӧны челядь йывсьыс. Найӧ пыр уджалӧны-нажӧвитчӧны, а кагаыс быдмӧ ас кежас да велӧдчӧ уличаса ёртъясыслысь. Мукӧдысьсӧ верстьӧ пинясьӧны-лӧгалӧны ас костаныс да челядьыскӧд. Овлӧ, кагаӧс оз гӧгӧрвоны тшӧтшъяясыс, сійӧ некодкӧд оз ёртась, школаас увтыртӧны-дэльӧдӧны велӧдчысьясыс да, вермас лоны, и велӧдысьыс. Лёкӧ сетчыны вермас тойыштны и бать-мамыслӧн, матыссаыслӧн, ёртыслӧн кувсьӧм. Сэсся ӧткымынлы кокньыд кӧвъявны кутшӧмкӧ лёк мӧвп, сылӧн вежӧр-психикаыс оз водзсась талы. Татшӧмыслы мый тшӧктасны, сійӧ и вӧчас. Вежӧрсӧ ёна тшыкӧдӧ и компьютерӧн ворсӧм. Торйӧн нин кӧні помся лыйсьӧны да тышкасьӧны. Ӧтуввезйысь кокньыда позьӧ аддзыны и школаын велӧдчысьяс вылӧ ӧружиеӧн уськӧдчӧм йылысь видеороликъяс. А батьыслӧн ружьеыс со ки улас, сейф ключыс орччӧн ӧшалӧ…
–Кыдзи дорйыны томуловӧс лёкас туйдысь-ыззьӧдысьясысь?
–Таво профилактика могысь миян шӧринса сотрудникъяс ветымынысь нин волісны школа-вуз-колледжӧ. Челядькӧд, бать-мамкӧд, школаса психологъяскӧд да велӧдысьяскӧд аддзысьлігӧн сёрнитам оланпас пыдди пуктӧм, радикальнӧй видзӧдласа террорист-экстремистлы водзсасьӧм йылысь.
Верстьӧӧс да педагогъясӧс ӧлӧдам чӧв олӧмысь, казяласны кӧ быдтасыслысь сумка-нопсьыс дзоньвидзалун тшыкӧдан сорас да мукӧдтор, кагаыс кӧ мӧдіс ӧтдортчыны. Татшӧм чӧв олӧмыс, ковтӧг кагасӧ дорйӧмыс регыд вайӧдас неминучаӧдз.
Дерт, миян сотрудникъяс сюся видзӧдӧны, мый йылысь том йӧз гижасьӧны ӧтуввезйын. Ковмас кӧ, пӧдлалам оланпас торкалан сайт-контентсӧ.
–Гашкӧ, колӧ казьтыштны, кутшӧм кывкутӧмыс тайӧ мыжсьыс?
–Диверсияысь да терроризмысь кывкутӧмӧ кыскӧны 14 арӧссянь. Тыр арлыдтӧмаӧс терактӧ ышӧдысь нэм помӧдзыс мӧдас пукавны сутшкасьысь сутуга сайын. Террористӧс туяласны да мыждасны, кӧть мыйта кад колис неминуча вӧчӧмсяньыс. Кадысь водзжык условно-досрочнӧя мездысьны дзескыдінысь лоас зэв сьӧкыд. Татшӧм корӧмӧн позяс шыӧдчыны куим нёльӧд юкӧн кадсӧ пукалӧм бӧрын. Террористӧс оз мыждыны и условнӧя. Мыжсӧ ковмас вештыны оз сӧмын диверсия-теракт котыртӧмысь, но и став вӧчӧм ускӧттьӧсьыс.
Мыж вӧчигад кӧ мыйкӧ взорвитан либӧ ӧзтан, терактысь Россия Федерацияса Уголовнӧй кодексысь 205-ӧд статья серти пуксьӧдасны этша вылӧ 20 во кежлӧ. Ускӧттьӧыс кӧ абу ыджыд, вандализмысь 214-ӧд статья серти косӧдасны 40 сюрс шайт штрап, либӧ во ковмас уджавны государство вылӧ, либӧ арестуйтасны 3 тӧлысь кежлӧ, либӧ 3 во кежлӧ пуксьӧдасны дзескыдінӧ.
Кывкутӧмӧ кыскасны и ылӧдчана юӧрысь. Звӧнитанныд кӧ школаад да юӧртанныд бомба-мина йылысь, 207-ӧд статья серти перъясны 500 сюрссянь 2 миллион шайтӧдз штрап, либӧ уджӧдасны 3 во, либӧ 10 во чӧж ковмас вештыны мыжтӧ сутшкасьысь сутуга сайын.
«Кураторлӧн» корӧм серти сьӧм вуджӧдӧмысь 205.1-ӧд статья серти вермасны нэм кежлад йӧршитны дзескыдінӧ.
Томуловлы кӧ абу на 14 арӧс, кывкутны мӧдасны бать-мамыс, медводз Россияса КоАП-лӧн 5.35-ӧд статья серти челядь бӧрсяыс омӧль идӧрысь.
Но и кагаыслы мыж вӧчӧмысь нинӧм бурыс оз ло. Сы бӧрся мӧдас видзӧдны тыр арлыдтӧмаяслӧн делӧяс кузя инспектор. Тайӧ сьӧд пассьыс некод оз мын и верстяммӧм бӧрас. Томдырся мыж йылысь тӧдмаласны и вузӧ пыригӧн, и удж вылӧ инасигӧн.
–Кытчӧ юӧртны, тӧдмалан кӧ теракт дасьтӧм йылысь?
–Позьӧ звӧнитны Комиын УФСБ-са дежурнӧйлы 8 (8212) 21-51-28, республикаын МВД-са дежурнӧй службаӧ 8 (8212) 28-23-03 либӧ ӧтувъя экстреннӧй службаӧ 112 номера телефон пыр.
<> Николай Размыслов. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.