Ми векджык чайтам, мый мазітӧ вӧдитӧны ёнджыкасӧ лунвыв регионъясын, либӧ арлыда нин войтыр таӧ босьтчӧны. Но Комиысь Сплендер том гозъя вужвыйӧныс вежӧны тайӧ видзӧдлассӧ. Карысь сиктӧ овны вуджӧм мысьт найӧ лӧсьӧдӧмаӧсь пасека, кӧні талун нелямын гӧгӧр чом-поз нин.
Регионса видз-му овмӧс да вузасян министерствоысь консультант Светлана Фокинова аддзысьліс семья овмӧс кутысь Владимир Сплендеркӧд да тӧдмаліс, кыдзи босьтчисны тайӧ уджас, мыйӧн бур войвыв ма, да мыйла Бакфаст да Карника мазіысь нем повны.
–Владимир, мазінад пырджык ноксьӧны арлыда войтыр, но ті гӧтырыдкӧд – выль сикас пасечникъяс. Кор шуинныд босьтчыны таӧ?
–Сідзи артмис, ичӧтдырсянь ме эг видлыв масӧ, инасӧ матігӧгӧрысь ньӧбны позянлуныс эз вӧв да. Но 2015 воын, Северодвинскын олігӧн нин, тӧдсаясӧй шуӧмаӧсь закажитны сійӧс, да тшӧтш и меным вӧзйисны. Дыркодь пыкси, мися, ог сёй да, но сэсся кӧсйыси жӧ. Литр ньӧби да, куим лунӧн бырис – сэтшӧм чӧскыд вӧлӧма. Сэксянь матӧ радейта.
Сёрӧнджык гӧтырӧй ме дорӧ локтіс да, кутім тшӧкыда ньӧбавны сійӧс ярмангаясысь, а сэсся и мӧвпыштім: мыйла эськӧ асьным ог видлӧй вӧчны татшӧм юмовторсӧ? Кык во думайтім, пыдісянь тӧдмасим уджсикаснас, а сэсся шуим теориясянь практикаӧ вуджны. Медбӧрын Северодвинскысь локтім Сыктывкарӧ буретш мазі вӧдитӧм могысь, та вылӧ видзим став чӧжӧснымӧс. Вузалім машина да ньӧбим прицеп, медым новлыны пасекаӧ стрӧитчантор, чомъяс да пчелопакет.
Воим ноябрын, февральын ньӧбим Сыктыв районса Волсяын ичӧтик керка, кӧні и лӧсьӧдім овмӧснымӧс, а июньын нин медводдза мазі поз дзизгыны кутіс. Ноксям семьяӧн, уджыс быдӧнлы тырмӧ. Сьӧкыдсӧ ас вылӧ босьта: чомъяс новла, ёсь ныраясӧс дӧзьӧрита, а гӧтырӧй кывкутӧ ма переработайтӧм, наклейка лӧсьӧдӧм да соцсетьын котырнымӧс нуӧдӧм вӧсна.
–Ыджыд-ӧ тіян овмӧсныд? Уна-ӧ улей-поз? И ёна-ӧ сьӧкыд кыкӧнлы вӧдитны та мындасӧ?
–Талун кежлӧ пасекаын 40 поз да кольӧм во дасьтӧм сідз шусяна отводка (мазі вӧдитысьӧн лӧсьӧдӧм выль котыр). Ставӧн бура тӧвйисны да овмӧдчисны. Таво нӧшта содтӧд ньӧбыштім. Сьӧ-кыд-ӧ нелямын позсӧ видзны? Абу, сизимӧд во нин тайӧн ноксям да. Кор мазі да уджаланног йывсьыс уна нин тӧдан, кужӧмӧн вӧчан быдтор, ноксьынысӧ кокньыдджык. Дерт, медводдза воас нин кӧ нелямын позтӧ лӧсьӧдім, ӧдвакӧ миян мыйкӧ артмис. Мазіыд эськӧ пышъяліс-лэбис кытчӧкӧ. Пасекатӧ колӧ паськӧдны опыт-сям чӧжӧмӧн, мед он вошты сьӧмтӧ да кӧсйӧмтӧ.
Пасекасӧ вӧдитам «шойччан лунӧ» форматын. Асьным олам да уджалам 5 лун карын, и сизим во нин шойччан лунъясӧ волывлам сиктӧ. Бӧръя кык-куим восӧ быд пекнича, субӧта да вежалун тані коллялам. Гожӧмнас тшӧкыдджыка ковмылӧ волыны, сэки мазі эньыс петласьӧ да. Таысь кындзи мӧд во нин чукӧртам энь йӧвсӧ, а та могысь пасекаӧ колӧ волыны быд куим лун мысьт. Та вӧсна гожӧмбыд сиктӧ журкнитлам вежон шӧрнас тшӧтш.
–Тӧда, пасекаад и гӧсьтъясӧс вочааланныд. Кыдзи овлӧ аддзысьлӧмыс, да мый медъёна чуймӧдӧ карса олысьясӧс?
–Йӧзыс тӧдмалӧны миян йылысь соцсетьын юӧръяс серти да вӧзйысьӧны гӧсти. Овлӧ, сиктсаяс локтӧны ма ньӧбны, аддзӧны чом-позъяссӧ, да вӧзъя налы матысяньджык видзӧдлыны, петкӧдла, кыдзи-мый ставсӧ лӧсьӧдӧма. Окотапырысь кывзӧны-видзӧдалӧны.
Миян Бакфаст да Карника сикас мазіыс шань, некод вылӧ оз усьлась-чушкы. Но мортыс кӧ кӧсйӧ, вермам пуксьӧдлыны ёсь ныраӧс ки вылас. Пырджык гижӧдам шойччан лунъяс кежлӧ мича поводдя дырйи. Кольӧм гожӧм пансигӧн кузя зэрис да, ковмис июнь-июлься экскурсияяссӧ вуджӧдны август кежлӧ.
Та дырйи ми ёнасӧ ог зільӧй сӧвмӧдны агротуризм, медшӧрыс миянлы – ма вӧчны. Воӧм гӧсьтъяслы вӧзъям матысянь тӧдмасьны мазі поз-котырнас. Петкӧдлам чом пытшкӧссӧ, висьталам, мый вӧчӧ эньыс, айыс, уджалысь мазіыс, кыдзи найӧ тэчӧны масӧ сотыӧ. Весиг сетам видлыны рамкаысь масӧ.
А нӧшта ми ӧктам ай мазі: налӧн чушканыс абу да, повнысӧ нинӧмысь. Айыс ён, гораа дзизгӧ, и таысь челядьлы зэв гажа.
А медся ёна йӧзсӧ шензьӧдӧ, мый и миян Войвылын позьӧ вӧчны-перйыны ма. Веськыдасӧ кӧ, ме ачым ёна чуймалі, мый Комиын 1980-ӧд вояссянь нин мазісӧ вӧдитӧны. Опыт-сямаяслӧн вель ыджыд пасекаяс, да во гӧгӧр чӧж могмӧдӧны регионын олысьясӧс чӧскыд маӧн.
Миянкӧд тӧдмасьтӧдз юмов чӧсмасянторсӧ ньӧбавлӧмаӧсь ӧтуввез пыр Алтайысь да Башкирияысь, а миянлысь войвывса уна турунысь вӧчӧмасӧ видлӧны да сӧмын татчӧссӧ и босьтӧны.
–Шуӧны, мазіыс пӧ кӧзяинсӧ чужӧмнас тӧдӧ. Тайӧ збыль? Али налы веськодь, кодӧс чушкыны? Ёна-ӧ ыждачӧсь тіян быдтасъясныд, полӧны оз наысь гӧсьтъясыд?
–Тӧдӧны-ӧ менӧ чужӧмӧн, колӧ ассьыс мазіыслысь юавны, ме стӧча ог куж вочавидзнысӧ. Но вӧдитысьыс гӧсьтъясысь торъялӧ видзчысьӧмӧн вӧдитчӧмнас. Шуам, оз позь матыстчыны поз дорас водзладорсяньыс да сулавны дзик пыран-петан розь дорас, медым лэбысь мазіыс эз зурась да эз скӧрмы-чушкы. Улейсӧ восьтігӧн вӧрӧдчыны колӧ ньӧжмыда, нетшкысьтӧг. Ёсь ныраяс оз радейтны ныр косялан дуки, куритчан да курыд юантор дук.
Бордаяслысь ӧбича-этшсӧ тӧдӧмӧн тэ ладмӧдчан на улӧ. Весиг ӧти мазі кӧ инас оз ӧшйы-нетшкысьӧ, оз позь шенасьны кинад – таысь мукӧдыс дӧзмӧны. Колӧ лӧня сулыштны, и мазіыс лӧняс да лэбас. А торйӧн нин ёна кӧ кодкӧ дзизгӧ-скӧралӧ, пысалам чужӧмӧ сетка да водзӧ вӧчам ассьыным удж.
Водзынджык гарыштлі нин, миян Карника да Бакфаст меліӧсь. Торйӧн нин шаньӧсь, кор быдмӧг-дзоридзас нектарыс уна. Налӧн сэки уджыс пуӧ, и та дырйи веськодьӧсь кӧзяиныс и экскурсияӧн воысьясыс.
Гӧсьтъяс пӧвстысь, дерт, медвойдӧр унаӧн майшасьӧны. Овлӧ, локтасны морт 5-6, а кыкӧн кольччӧны пасекаысь ылӧджык. Ми сетам ставныслы чушкӧмысь видзан сетка, корам сюйны кисӧ зептас. Мукӧдыс локтӧны водзвыв дасьтысьӧмӧн нин: пӧдса кӧмӧн да кузь гачӧн. А матысяньджык ёсь ныраяскӧд тӧдмасьӧны да, полӧмныс бырӧ. Телевизор пыр тшӧкыда петкӧдлӧны повзьӧдланторъяс да, йӧзыс эскӧны быдторйӧ. Уджавны кӧ мазікӧд ӧкуратнӧя, тэрмасьтӧг да мича поводдяӧ, то ставыс артмӧ лючки.
–Миян войвывса матӧ торйӧн нин вылӧ донъялӧны. Мыйӧн сійӧ бур да мыйӧн торъялӧ лунвывсаысь?
–Миян маыд ёна озыр быдсикас кӧрӧн. Мазі чукӧртӧ сійӧс кызьысь унджык сикас быдмӧг-дзоридзысь. Та вӧсна маыс зэв чӧскыд кӧра, «ворсӧдчӧ» вомад. Ӧти сикас быдмӧгысь чукӧртӧм лунвыв ма сёйигӧн татшӧмыс абу. Кӧрыс ӧти пӧлӧс. А быдсикас турун-быдмӧгсьыд сійӧ уна ногӧн и воссьӧ. Та дырйи банкаысь банка кӧрыс вежсьӧ жӧ, сы вӧсна мый нектарыс позъяс тэчсьӧ слӧй бӧрся слӧй. Тайӧ кык вотчысьлӧн чуманын тшакъяс моз жӧ: ӧтарыслӧн и мӧдарыслӧн тшакыс эм, но торъялӧны сикаснас. Тадзи и орчча кык улейын маыс дзик торъялӧ, да сійӧс сёйны некор оз дышӧд.
Но медся тӧдчанаыс – войвыв маыд сӧстӧм. Лунвывсатӧ чукӧртӧма гречиха, рапс да шондіюр быдтан паськыд видзьясысь. Татшӧмъяссӧ кадысь кадӧ резӧны быдсикас пестицидӧн да химия сорасӧн, а сійӧ йиджӧ быдмӧгас, тшӧтш веськалӧ и сӧзас. А миян – гӧгӧр сӧстӧм, рочӧн кӧ, дикӧй вӧр-ва.
–Тіян мазіыд кӧ кужис сёрнитны, мый эськӧ корис висьтавны йӧзыслы?
–Чайта, корисны эськӧ йӧзсӧ сетны налы лючки уджавны. Мазі йитӧ кык экосистема – быдмӧг да пемӧс. Дзоридзалан быдмӧгъяс гӧрддзысьӧдӧмӧн сійӧ сетӧ позянлун турувиж биомассалы рӧдмыны-паськавны. А быдмӧг-турунсӧ сэсся сёйӧ пемӧс, коді миянӧс, йӧзӧс, вердӧ. Му вылын кӧ быдмӧгыс бырӧ, торксьӧ-бырӧ и мукӧд тэчас. Буретш мазі медъёна отсалӧ быдсикас культуралы рӧдмыны-гӧрддзасьны.
И кор мортыс торкӧ тайӧ экосистемасӧ, вӧр-валы таысь зэв лёк. Торйӧн нин омӧля мӧрччӧ видз-му химия сорасӧн резӧмыс. Таысь кувсьӧ-пагалӧ зэв уна гут-гаг. Россия лунвылын рапс да шондіюр муяс пестицидӧн резӧм бӧрын быдса пасекаяс бырӧны…
<> Сёрнитіс Светлана Фокинова. Комиӧдіс Елена Плетцер.
Снимокъясыс Сплендеръяслӧн гортса архивысь.