Мир пасьталаын диабетӧн нёрпалӧ 470 миллионысь унджык морт. Россияын ылӧсас артыштӧмӧн 4,5 миллионыслӧн мӧдӧд, а 500 сюрсыслӧн – ӧтиӧд типа диабет.
Миян республикаын татшӧм диагнозыс 33 сюрс мортлӧн. Но збыльвылас тайӧ лыдпасыс ыджыдджык. Ӧд унаӧн оз лыддьыны диабетсӧ висьӧмӧн да оз и шыӧдчыны врач дорӧ, а сідзкӧ, найӧс абу и артыштӧмаӧсь диабет регистрын.
Кодлы кӧвъясьӧ тайӧ висьӧмыс? Позьӧ-ӧ сыысь мынтӧдчыны? Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ вочавидзис Комиын йӧзлысь дзоньвидзалун видзан министерствоысь главнӧй специалист диабетолог, Коми Республикаса консультация да диагностика шӧринысь главнӧй врач Ирина Ипатко.
–Ирина Алексеевна, мыйсяма тайӧ висьӧм?
–Морт вир-яйлы колӧ инсулин. Сійӧс вӧчӧ сӧмын поджелудочнӧй железа. Овлӧ, инсулиныс абу тырмымӧн либӧ колана мында, но вир-яйным сійӧс оз «аддзы».
Диабет дырйи мортсӧ немтор ёнасӧ оз и майшӧдлы. И сійӧ вермас нёрпавны некымын дас во. Но ӧдйӧ кӧ вынтӧмман-мудзан, лёка узян, горшыд кӧ пыр косьмӧ, кынӧмыд сюмалӧ, да тшӧкыда кыскӧ кудзасьны, колӧ шыӧдчыны врач-терапевт дорӧ.
Сы йылысь, мый морт вир-яяс поздысьӧма нин пӧрӧсыс, тӧдмалӧны медосмотр да диспан-серизация дырйи вир босьтӧм бӧрын. Но и сэки, вирын колана мындаысь унджык сакар йылысь тӧдмалӧм бӧрын, унаӧн таысь ӧвтыштчӧны да оз бурдӧдчыны. А тайӧ гуся висьӧмыс вермас вайӧдны инфарктӧдз, инсультӧдз, дугдӧ уджавны вӧрк.
Висьӧмыс куим пӧлӧс: сідз шусяна преддиабет, ӧтиӧд да мӧдӧд типа диабетъяс.
–А мыйӧн найӧ торъялӧны?
–Преддиабет дырйи вирад сакарыс колана мындаысь неуна унджык, но абу на тырмымӧн пуктыны диагнозсӧ.
Ӧтиӧд типанас Комиын нёрпалӧ 1.500 морт, на лыдын 10-14 арӧса 360 ныв-зон. Казявлім тайӧ пӧрӧссӧ и 1,6 арӧса кагуклысь. Сійӧ кӧвъясьӧ ичӧтдырсянь. Татшӧмсӧ пыр и казялан ацетон дук серти. Поджелудочнӧй железаыс ньӧти оз вӧч инсулинсӧ. И татшӧм висьысьыслы быд лун колӧ вӧчны инсулина укол. Висьысь челядьӧс дон босьттӧг могмӧдӧны глюкометрӧн, помпаӧн да шприц-ручкаӧн.
2022 восянь збыльмӧдам диабетлы паныд водзсасян национальнӧй уджтас. Сійӧс нюжӧдӧма 2030 воӧдз. Сы серти диабет школаясын велӧдам верстьӧӧс и челядьӧс овны тайӧ висьӧмнас. Ми аддзысьлам и школаын велӧдысьяскӧд да велӧдчысьяскӧд. Медым найӧ тӧдісны, мый налӧн классын эм диабетӧн висьысь. Медым татшӧм ныв-зонмыс инсулина укол вӧчигӧн да глюкометрӧн вӧдитчигӧн эз дзебсясьны тшӧтшъяяссьыс асмогасянінын.
Медся уналӧн, диабетӧн висьысьясысь 95 прӧчентыслӧн, мӧд типаыс. Республикаса регистрын татшӧмыс 28.000 морт. На лыдысь 70 прӧчентыс – нывбаба.
Та дырйи вир-яяд инсулиныс эм, но озджык тырмы. Гестационнӧй диабетӧн вермас висьмыны нӧбасьысь нывбаба, эм кӧ сылӧн яичникас поликистоз, либӧ чужтіс кӧ 4 килограммысь сьӧкыдджык кага. Бӧръя кадӧ пыр унджык том мортлысь казялӧны мӧд типасӧ, на пиысь унаӧн тшӧгӧмаӧсь да.
Аслыссяма диабетӧн врачьяс шуӧны и поджелудочнӧй железасӧ дзикӧдз вундӧм. Тайӧс вӧчӧны ёсь панкреатит, курыд зелляӧн вир-яйтӧ тшыкӧдӧм дырйи да с.в. Операция бӧрас висьысьыслы тшӧтш вӧчӧны инсулина укол да бурдӧдӧны лекарствоӧн.
–Кодлы медводз колӧ повны диабетсьыс?
–Мӧд типанас вермас висьмыны 45 арӧсысь олӧмаджык морт, этша кӧ вӧрӧ да кызӧма, кӧвъясьлӧма кӧ нин кутшӧмкӧ вир висьӧм, сылӧн воддза кӧленаясас кӧ кодлӧнкӧ вӧлӧма диабетыс да майшасьӧ кӧ давленньӧӧн.
–И мый вӧчны?
–Арлыдтӧ, дерт, он чинты. И пӧль-пӧчыд, бать-мамыд кӧ майшасьлісны диабетӧн, кӧвъясьліс кӧ нин тіянлы вир висьӧм, немтор он вӧч.
Но ми вермам чинтыштны сьӧктанымӧс. Та могысь, ӧти-кӧ, колӧ ёнджыка вӧрны, котравны да весиг… йӧктыны. Вежоннас этша вылӧ 150 минут колӧ песны асьтӧ физкультураӧн. Либӧ быд лун час чӧж ветлыны подӧн.
Мӧд-кӧ, колӧ тӧдны, мый ми сёям да уна-ӧ. Вӧсньӧдчӧм могысь оз ков асьтӧ дӧзмӧдны быдсикас диетанас, тшыгйӧдчыны. Ӧдйӧ кӧ чинтан сьӧктатӧ, ӧдйӧ бӧр и тшӧган. Колӧ велӧдчыны артавны сёянысь килокалориясӧ. Быд морт суткинас шӧркодя «ньылыштӧ» нёль сюрс килокалория. Тайӧ уна. Этша вылӧ 500 килокалория колӧ чинтыны вӧлӧгасьыд.
Диетологъяс лӧсьӧдӧмаӧсь сёянлысь аслыссяма светофор.
Турунвиж рӧмӧн пасйӧма быдсикас капуста, баклажан, ӧгуреч, коръя салат, переч, помидор, кабачок, свеклӧ, пуртӧса фасоль, редис, кушман, галанка да мукӧд град выв пуктас. Сэтчӧ жӧ пырӧ и тшак. Тайӧ сёянас уна ва да клетчатка. Таысь он тшӧг, и позьӧ сёйны мыйта кӧсъян да кӧть кор.
Кольквиж рӧма сёян-юанӧн позьӧ номсасьны, но неуна. Тайӧ гостӧм мӧс, кук, кӧр яй, кучиктӧм чипан, гостӧм жӧ чери. Йӧвтӧ колӧ вит прӧчента пыдди ньӧбны ӧтиаӧс, нӧктӧ – кызь пыдди дас витаӧс. Сырад госыс мед вӧлі комын прӧчентысь этшаджык. Позьӧ сёйны и картупель, макарон, шыдӧс, нянь да фрукты. Но тасьтіад вӧлӧгасӧ колӧ пуктыны оз чукйӧн, а синмыдлы коланаысь джын мындасӧ.
Гӧрд рӧмаӧн пасйӧма госа да тшынӧдӧм яй, тшӧг, майонез, комын прӧчентысь госаджык чорыд сыр, мӧс да кослунъя вый. Тайӧ вӧлӧгасӧ колӧ идравны пызан вывсьыд.
–Физкультураысь да сёянысь ӧтдор мый нӧшта колӧ кутны тӧд вылын?
–Медводз, дерт, колӧ тӧдны, уна-ӧ вирад сакарыс. Вирсӧ босьтӧны тшыгвывсьыд. Сӧнсьыд босьтӧмас сакарыс литр вылӧ 6,1 миллимоль. Сёйӧм либӧ глюкоза юӧм бӧрын кык час мысти босьтӧны мӧдысь. Сэки нин литрас колӧ лоны 7,8 миллимоль мында. Чуньысь босьтӧм вирын литрас 5,6 миллимоль, а кык час мысти – тшӧтш 7,8. Лыдпасъясыс кӧ ыджыдджыкӧсь, сідзкӧ, тіянлысь аддзисны диабет. Пыр жӧ колӧ котӧртны врач дорӧ, медым сійӧ вӧзйис бурдӧдчан терапия.
Олӧма да пӧрысь йӧзлӧн сійӧ вермас лоны и 9-10. Врачьяс асланыс уджын паныдасьлӧны ӧтиӧд типа диабетӧн висьысьяскӧд, кодъяслӧн вирас сакарыс 20-25, а мӧд типаыслӧн – 15-20 миллимоль. И найӧс тайӧ ёнасӧ эз майшӧдлы, велалӧмаӧсь нин да. Сӧмын унмыс локтӧ, колӧ пӧ узьыштны.
Паныдасьлӧны и висьысьяс, кодъяслӧн вирас сакарыс 30-35 миллимоль. Стационарын да реанимацияын стӧчджык приборъяс мукӧдыслысь петкӧдлӧны 40 да весиг 60 миллимоль. Но та дырйи мортыс садьтӧг куйлӧ.
И мӧдарӧ, нӧшта ӧти висьысьлӧн вӧлӧма – 3,3, мӧдлӧн – 2,1 да весиг 1 миллимоль. Та выйӧдз сійӧ вермас воны сьӧкыд уджысь да дыр тшыгъялӧмысь. Паметяс на кӧ, мортыс кӧсйӧ сёйны да ёна скӧралӧ. Но сэсся садьтӧг куйлӧ, сырмӧ, ньылӧмыс киссьӧ, сьӧлӧмыс муртса оз чеччышт морӧссьыс. Татшӧмыс дугдӧ лолавны, да сылӧн сьӧлӧмыс сувтӧ, тайӧ нин гипогликемическӧй кома.
Сакарысь ӧтдор колӧ тӧдны, мыйта вирад холестериныс. Литрын кӧ 5,2 миллимольысь унджык, тшӧтш колӧ шыӧдчыны врач дорӧ.
Колӧ тӧдны и давленньӧтӧ. Ставыс кӧ лючки, вылысса тшупӧдыс 120-129, а улыссаыс 80-84.
–Мыйла диабетыс мӧрччӧ синмӧ да кокӧ?
–Вирад сакарыс ёна омӧльтӧ сӧнтӧ, артерияястӧ да вейястӧ (нервъястӧ). Син пыдӧсад татшӧмыс зэв уна. И найӧ кӧ потӧны-киссьӧны, синмыд дугдӧ аддзыны. Ӧчки та дырйи оз отсав.
Кокыд сьӧлӧмсяньыд медылын. И сакарӧн «сёйӧм» сӧн-артерияыд тшӧтш потласьӧ-тупкыссялӧ. Вирыс дугдӧ воны кокад. Чуньясыд, кок пыдӧсыд дубалӧны. И дойясыс воясӧн оз бурдны. Недыр мысти татшӧм висьысьыслысь вундӧны косьмӧм кок лапасӧ.
–И кыдзи бурдӧдӧны диабетсӧ?
–Дзикӧдз тайӧ висьӧмсьыс он мынтӧдчы, но сійӧс позьӧ личӧдыштны. Врач вӧзйӧ лекарство. Мукӧдысьсӧ ӧттшӧтш кык-куимӧс. И таблеткасӧ ковмас ньылавны нэм помӧдзыд. Кодсюрӧ казя-лӧны, мый сакарыс вирас чинӧма, да дугдӧны юны лекарствосӧ. Тадзи вӧчны оз позь. Та бӧрын сакарыс бара «чеччыштас».
Лекарствоыс некымын пӧлӧс. Ӧти «тшӧктӧ» поджелудочнӧй железаыслы вӧчны унджык инсулин, мӧд «велӧдӧ» вир-яйтӧ казявны тайӧ инсулинсӧ, а коймӧд чукӧртӧ вирсьыд сакарсӧ да петкӧдӧ сійӧс кудзнад. Но став таблеткаыслӧн ӧти мог – чинтыны вирсьыд сакар.
Ӧтиӧд типа диабетӧн висьысь нэм чӧжыс вӧчӧ аслыс инсулина укол либӧ вӧдитчӧ помпаӧн. Тайӧ приборсӧ сылы ӧшӧдӧны больничаын. Помпаыс ачыс видзӧдӧ, мыйта вирас сакарыс, и, кор колӧ, содтӧ инсулинсӧ.
–Шуӧны, сёян кӧ пӧ уна кампет, висьман диабетӧн?
–Ті кӧ косіник морт, кӧть мыйта чӧсмасьӧй кампет-сакарӧн. Кӧть ведра ма панялӧй, вир-яйыд кӧ дзоньвидза, поджелудочнӧй железаыд став сакарсӧ кытчӧ колӧ иналас.
Но шпуткӧм-куритчӧмысь омӧльтчӧ сӧн-артерия, вир-яйыд озджык аддзы инсулинсӧ. Курыд зелля йиджӧ поджелудочнӧй железаӧ да торкӧ инсулин артмӧмсӧ, сэсся юмов наливка-настойкаын, шампанскӧйын уна сакар да килокалория. Да и гажӧдчигад да юыштігад нӧшта на и дугдывтӧг сёйсьӧ. Таысь бара жӧ тшӧган.
–Мыйла диабетсӧ шуӧны юмов висьӧмӧн?
–Зэв важ небӧгъясын на, кор бурдӧдчысьяс абу тӧдӧмаӧсь инсулин да и диабет йывсьыс, висьӧмсӧ тӧдмавлӧмаӧсь… кудз кӧр сертиыс. Сійӧ пӧ юмов.
<> Николай Размыслов. Снимокыс авторлӧн.