Апрель 26 лунӧ Чернобыльса атомнӧй станцияын неминучасянь тырис 40 во. Квайтсё сюрс гӧгӧр сӧветскӧй мортлы вичмис сійӧс бырӧдӧм кузя удж.
Сыктывдін районын талун 25 мортӧс пасйӧма Чернобыльса АЭС-ын ликвидаторӧн. На лыдын – Коми наука шӧринса Биология институтысь радиология юкӧнса ведущӧй научнӧй сотрудник Ольга Ермакова. Биология наукаса докторкӧд ми сёрнитім Чернобыльӧ командировкаяс, наукаын удж, экспедицияын да водзӧ олӧм-вылӧм йылысь.
–Ольга Владимировна, ті Сыктывдін районын Чернобыльын вӧвлӧм дзик ӧти ань да верманныд висьтавны миянлы сэні неминуча йывсьыс.
–1986 воын, кор лоис аварияыс, ме зіли нин Биология институтын радиология юкӧнын, волі экспедицияӧн Воднӧй посёлокӧ да туялі, кыдзи мӧрччӧ радиацияыс му выв шыръяслы. Чернобыляс менӧ, пузчужӧм кагааӧс, дзик пыр эз ыстыны. Медводдзаысь веськалі сэтчӧ 1989 воын да бара жӧ туялі гыжгунъяслы лёк югӧр мӧрччӧмсӧ. Сэки ыджыдджык нылӧс школаас юавлӧмаӧсь, кӧні пӧ мамыд уджалӧ, да сійӧ вочавидзлӧма: «Мамӧй Чернобыльын шыр куталӧ». Экспедицияӧн 1993 воӧдз пырджык ветлывлім тулыснас да арнас, шыр рӧдман кадӧ. А Припятьӧ волі 2007 воӧ.
–Кыдзи ті сэні олінныд? Мый вӧчинныд?
–Олім дзик Чернобыляс. Пропускын вӧлі пасйӧма татшӧм адрес: Комаров улича, 5-ӧд керка. Пызан-улӧссӧ уджъёртъяс ваялісны матысса патера-керкаясысь, кӧні эвакуацияӧдз олісны йӧз. Дерт, медвойдӧр радиациясӧ видлӧмӧн. Миянӧс ставнымӧс ӧтлаын зэв чӧскыда вердісны столӧвӧйын. Автобус Чернобыльын сэки эз ветлы, да йӧзыс журъялісны ас машинаясӧн. А миян сэтшӧмыс эз вӧв да, ёна ветлӧдлім подӧн. Вердышталім карас кольӧм пон-каньсӧ. И зэв ёна полім-видзчысим вӧрпорсьясысь. Украина – лышкыд му, и ми корсюрӧ эг вермӧй кутчысьны яблӧг-сливаӧн да грецкӧй ӧрекӧн чӧсмасьӧмысь. Весиг тӧдім, кутшӧм пуяс этшаджык «фонитӧны».
Ми сэки вӧлім томӧсь на. Рытъяснас окотапырысь варовитім, лыддим кывбуръяс. Пукыштавлім и. Паметьӧ колис командировкаын аслам ӧти чужан лун: уджъёртъясӧй мичмӧдісны жырйӧс матігӧгӧрысь ӧктӧм дзоридзьясӧн.
1991 воын том учёнӧйӧн нин ме вои Чернобыльса научно-производственнӧй отделениеӧ, кӧні вичмис олыштны «Миш керкаын». Тадзи нимтісны КПСС ЦК-са генеральнӧй секретар Михаил Горбачёвлӧн волігкежлӧ дасьтӧм апартаментъяс. Но сійӧ сэні эз мыччысьлы, воліс сӧмын Припятьӧ. Вот сэтчӧ менӧ и овмӧдісны да весиг машина вичмӧдісны. Чернобыльса автомобильсӧ пежасьӧм зонасьыс петны эз лэдзны да, менӧ новлӧдлісны, буракӧ, генсеклы дасьтӧм «Чайкаӧн».
–Кӧнкӧ, сьӧкыдлун-мытшӧдыс тшӧтш тырмымӧн вӧлі?
–Овліс, дерт, и татшӧмыс. Шуам, пежасьӧм зонасьыс оборудованиенымӧс петкӧдны эз жӧ позь, да ми сійӧс дзеблавлім мӧд экспедицияӧдз. Ӧтчыд воим, а мародёръяс аддзӧмаӧсь дзебастӧ да шышнитӧмаӧсь оборудованиесӧ. Бӧрыннас весиг оланінысь розеткаяс да ӧшинь рамаяс гусялісны, да миянлы ковмис вӧзйысьны олыштны Киевысь зоологъяс дорын.
Сьӧкыд вӧлі и институтӧ мусӧ да радиацияа мукӧд материал петкӧдны-вайны. Тайӧ ставыс «фонитӧ» да, КПП-ын век косӧдлісны. Но кыдзкӧ тай наянитлім жӧ.
Кутшӧмкӧ Май 9 лунӧ карас олысьяслы лэдзисны ветлыны шойна вылӧ, да та бӧрын сымда пӧжар ыпнитіс! Сынӧдас радиоактивнӧй бусыс кыптіс да, сэн и тан ичӧтик взрыв вӧлі. Вӧлӧмкӧ, шойна вылӧ воӧм йӧзыс рӧдвуж гуяссӧ видлӧм кындзи асланыс оланінас на волӧмаӧсь да ӧзтӧмаӧсь сійӧс. Мыйла тадзсӧ вӧчисны? Лӧгысла, забеднӧысла? Код тӧдас.
Чернобыльын серпасъясыс ёна торъялӧны. Тулысын эновтӧм дзоридзалан садъяс да киссьӧм керка. Унатор символа. Тешкодя видзӧдсьӧ Припятьӧ мунан туй бокын киссьӧм реакторлань нюжӧдӧм киа да «Вперёд, к победе коммунизма!» гижӧда Ленин памятник. Сюра-пеля пуяса повзьӧдлана шойна. Кулӧм йӧз, кулӧм пуяс… Шуштӧм… Тайӧс аддзигӧн сьӧлӧмыд топавлӧ. Быттьӧ мӧд измерениеӧ веськавлан. Сэні мӧд ногӧн ставсӧ кылан-казялан, мӧд ногӧн мӧвпалан, мӧд ногӧн уджалан. Олӧмсӧ мӧд ногӧн донъялан.
–Водзӧ вылӧ ёна-ӧ ковмис Чернобыльын чукӧртӧм юӧрыс?
–Зэв ыджыд аттьӧ уджъёртъяслы, кодъяс чукӧртісны меным дзик неминуча бӧрас 1989 воӧдз му выв шыръяслысь биология материал. Сы отсӧгӧн ӧткодялі Ухта районса Воднӧй посёлокын чукӧртӧмыскӧд, да тайӧ сетіс позянлун водзӧ туясьны-уджавны.
Верма ошйысьыштны: ме – Сӧветскӧй Союзын биология наукаса бӧръя кандидатъяс лыдын. Диссертацияӧс вевъялі дорйыны 1991 вося ноябрын Киевса онкология институтын. Украина торйӧдчис да, сэтчӧссаяс кӧдзӧдчисны миянысь. Шуам, конференцияяс дырйи мӧдісны чолӧмасьны украинеч кывйӧн. Пыр сьӧкыдджык лои босьтны Чернобыльӧ ветлӧм кузя разрешение. Ликвидаторъяслы урчитӧм кокньӧдъяссӧ Киевын вочасӧн кириталісны. А Припятьӧ 2007 вося экспедицияыс, вӧлӧмкӧ, бӧръя. Буретш сэки ми ёна фотографируйтчим, быттьӧкӧ водзвыв тӧдім, мый тайӧ кольӧ историяӧ. Колӧ шуны, Украинаса власьтбердсаяс сэки кутісны окотапырысь лэдзны нуӧдны неминучаинас экскурсияяс, а наука боксянь туясьӧмсӧ вунӧдісны-ӧтдортісны.
1995 воӧ кымын мекӧд тешкодь да ӧтпырйӧ велӧдана лоӧмтор петкӧдліс миян странаяс костын йитӧд торксьӧмсӧ (Россияса да Украинаса учёнӧйяс талун некыдзи оз ёртасьны). Меным сэки Киевысь ыстісны видлавны-донъявны автореферат. Войдӧр кӧ Украинаын диссертация-авторефератсӧ гижлісны рочӧн, та пӧрйӧ сійӧ вӧлі украинеч кывъя. Дерт, тӧдмаси сыӧн, но кутшӧм-сюрӧ биология терминъяс эг гӧгӧрво да дӧзмӧмвылысь донъялӧмӧс авторыслы ысті комиӧдӧмӧн.
–Кыдзи артмис водзӧ олӧмныд?
–Ме консерватор, кутчыся важас. 49 во сайын верӧс сайӧ петі да, чайта, нэм помӧдз. Кыкысь мам, куимысь баб. Ме помтӧг аттьӧала верӧсӧс, коді семья ради эновтчис наукаысь да вӧчис меным сӧвмӧм-туясьӧм могысь став позянасӧ.
47 во нин ме зіля Биология институтса радиоэкология юкӧнын, да туясян уджӧй ӧнӧдз сьӧлӧм серти. Шуам, Ярославльса медицина университетысь уджъёртъяскӧд ӧні туялам, кыдзи радиацияыс мӧрччӧ гыжгун-шыр лолалан сӧнас, матка трубаас да юр вем желудочекас. Талун кежлӧ тайӧс омӧля на туялӧма да, зэв интереснӧ видзӧдны, кыдзи вежсьӧны клеткаясыс.
Миян опытъясыс петкӧдласны, збыльысь-ӧ томография да рентген уна пӧвста вӧчӧмыс омӧль боксянь мӧрччӧ морт вир-яйӧ, мый кузя талун ёна вензьӧны.
–И бӧръяпом окота юавны, омӧльтчис эз татшӧм командировкаяссьыс дзоньвидзалунныд?
–Збыльысь, ликвидаторъясысь унаӧнӧс радиацияыс виис-сёйис. А ме удж кузя веськавлі сэтчӧ неминуча бӧрас куим во мысти, кор лёк югӧрыс тӧдчымӧн чиніс. Сэсся и мӧдӧдісны миянӧс сэтчӧ специалистъясӧс моз: таӧдз радиациякӧд йитчӧм экспедицияӧ ветлывлім нин Ухта бердса Воднӧйӧ, кӧні фоныс Чернобыльын ыджда жӧ. Сэсся и реактор дорӧ матӧ мужичӧйяс миянӧс эз лэдзны, асьныс уджсӧ вӧчисны, а нывъясӧс видзисны. Унаӧн мунісны нин мӧдаръюгыдӧ, а ме век на зіля уджала, кӧть эськӧ ковидыд сконйыштліс жӧ. Колӧ шуны, том уджъёртъясысь унаӧн весиг оз тӧдны, мый миян да вӧр отделысь уна сотрудник вӧліны Чернобыльын. <>
Ольга Калмыкова.
Снимокъясыс Ольга ЕрмаковалӦн гортса архивысь.
Комиӧдіс Елена Плетцер.