1986 вося апрель 26 лунӧ Чернобыльса АЭС-ын уджалысьяс кӧсйӧмаӧсь сувтӧдны нёльӧд реактор да видзӧдлыны турбогенераторсӧ. Но лючки тайӧс вӧчны абу артмӧма, 1 час 23 минут войын энергоблокыс взорвитчӧма да ыпнитӧма.
Цезий-137, плутоний-90 да стронций колясӧн няйтӧссьӧма 200 сюрс квадрата километр, сы лыдысь 70 прӧчентыс – Украина, Белоруссия да Россия.
Неминучасӧ бырӧдны медводз уськӧдчӧмаӧсь военнӧйяс. А бӧрынджык сэні зільӧмаӧсь быдсикас профессияа войтыр. Коми Республикаысь Чернобыльӧ ветлӧма 2,5 сюрсысь унджык морт. Ликвидаторъяслы, налӧн челядьлы, внукъяслы да весиг правнукъяслы шуӧмаӧсь сетны уна сикас льгота-кокньӧд…
Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын «гӧгрӧс пызан» сайын неважӧн сёрнитісны Чернобыльса неминуча коляс бырӧдысьяслы социальнӧй отсӧг йылысь.
Россияысь «Чернобыль» союзса шӧр сӧветын водзмӧстчысь, Комиын татшӧм жӧ нима общественнӧй ӧтмунӧмса правлениеӧн веськӧдлысь Елена Куприянова:
–Тайӧ шуштӧм неминучасяньыс колис 40 во. Водзті вӧлі ӧтувъя национальнӧй радиация регистр, кытчӧ пасйылісны лёк югӧрысь став нёрпалысьсӧ. Сэсся шуисны вӧчны тайӧс регионъясын, и унатор лоис гӧгӧрвотӧм. Весиг быд ведомствоын асланыс лыдпас, кымын ликвидатор талун ловъя на…
Миян регионын талун 789 мортӧс позьӧ шуны Чернобыльса ветеранӧн, на лыдысь 527-ыс – ликвидатор. Но Комиын олӧ 392-ыс.
Унатор гудыртчис 2005 воын сідз шусяна монетизация дырйи, кор льготаяссӧ вежисны сьӧмӧн.
1991 воын вынсьӧдлӧм «О социальной защите граждан, подвергшихся воздействию радиации вследствие катастрофы на Чернобыльской АЭС» 1244-I-ӧд номера оланпас мыджсьыліс профсоюзъяслӧн да оборона министерстволӧн вӧзйӧмъяс вылӧ. СССР кадся оланпасас гаравсис социальнӧй гарантияяс йылысь. Но выль Оланподулын да Гражданскӧй кодексын вежсьӧмъяс мӧрччисны и ликвидаторъяс йылысь оланпаслы. Гарантияяс пӧрисны социальнӧй отсӧгӧ.
А найӧ ёна торъялӧны. Социальнӧй гарантия – тайӧ государствоӧн уна сикас войтырлы олӧм, уджалӧм да дзоньвидзалун вылӧ вынсьӧдӧм зумыд право (МРОТ, пенсия да дон вештытӧг медицина отсӧг). А социальнӧй отсӧг (льгота-пособие) инмӧ торъя йӧзлы (инвалидлы, уна челядялы, ветеранлы, судзсьытӧма олысьлы да с.в.). Татшӧмнас позьӧ шуны вермытӧмлы быд тӧлысся сьӧм (ЕДВ), судзсьытӧма олысьлы оланінысь да коммунальнӧй услугаысь субсидия, мам капитал да с.в.
Быдсикас тшупӧдын дыр вензим. 2004 воын оланпасса 3-ӧд статьяӧ пыртісны содтӧдъяс. Видзӧднысӧ, быттьӧкӧ мыйкӧ и вежсис, но олӧмас сідзи ставыс и колис социальнӧй отсӧгӧн. Та вӧсна йӧзыслы унатор абу гӧгӧрвоана, найӧ тшӧкыда воӧны ёрдӧдз, медым дорйыны правосӧ.
Кор став кокньӧдыс вӧлі ӧти оланпасын, быдтор вӧлі гӧгӧрвоана. Ӧні унатор вуджӧдісны мукӧд оланпас-документӧ, да сьӧкыд лоис корсьны колана юӧрсӧ. Сідз, Вот кодексын казьтывсьӧ куим сикас кокньӧд: сідз шусяна стандарт вычет, оланін-патера, мукӧд эмбур да му кузя. Пыралі «Госуслуги» порталӧ, сэні та йылысь немтор эг аддзы.
Быд во Чернобыльса ветеранъяслы висьтавлам налӧн правояс йылысь, и быд пӧрйӧ миян дорӧ шыӧдчӧны юалӧмъясӧн. Сэк жӧ ставсӧ, мый урчитӧма республикаса оланпасъясын, вичмӧдӧны лючки. Ас кадӧ нуӧдӧны диспансеризация, бурдӧдӧны да сетӧны путёвка. Татшӧм нёрпалысьяссӧ бурдӧдам и Вылыс Максаковкаын. Тайӧ шӧриныс ставлы воӧ сьӧлӧм вылас. Корӧны путёвка Сереговӧ. И тайӧ зэв бур, сы вӧсна мый лёк югӧрысь висьмӧмалы оз позь шойччыны лунвылын да нӧшта на и гожӧмнас.
Но федеральнӧй тшупӧдын унатор вунӧдӧны. Шуам, оз ас кадӧ могмӧдны медицина отсӧгӧн да оланін вылӧ сертификатӧн найӧс, кодъяслы неминуча понда ковмӧма эновтны оланінсӧ.
Емдін районысь «Чернобыль» общественнӧй котырӧн веськӧдлысь Анатолий Бессонов:
–Вӧзъя Коми Республикаын праздник да паметь лун йылысь оланпасӧ пыртны содтӧд, мый серти вынсьӧдны Чернобыльса неминуча дырйи либӧ сылысь коляссӧ бырӧдысьясӧс нимӧдан лун да пасйыны сійӧс ноябрь 30 лунӧ. Буретш сэки 1986 воын Чернобыльса АЭС-ын нёльӧд блок весьтын кыпӧдісны лёк югӧрысь видзан саркофаг-купол.
Тайӧ жӧ лунас колӧ казьтывны атомкӧд йитчӧм мукӧд неминуча. Микуньын тӧдмаси мужичӧйкӧд, коді 1985 воын служитӧма Ылі Асыввылын да атома подводнӧй лодка взорвитчигӧн веськалӧма югӧръяс улас. Ми та йылысь немтор эг кывлӧй, а сылӧн эм став колана документыс.
Содтӧдсӧ колӧ пыртны и йӧзлы социальнӧй отсӧг йылысь 2004 вося ноябрь 12 лунӧ вынсьӧдӧм 55-ӧд номера оланпасӧ. 15-ӧд статьяын лыддьӧдлӧма, кодлы вичмӧ отсӧгыс. Чернобыльса ликвидаторъяс йылысь сэні кыв ни джын абу казьтыштӧма. Сэтчӧ колӧ пыртны военнослужащӧйясӧс, кодъясӧс 1986-1990 воясӧ ыстылісны бырӧдны неминуча коляссӧ, военнообязаннӧйясӧс, кодъяс сэні вӧліны квайт тӧлысся сборъяс дырйи, а сідзжӧ организация-предприятиесянь командируйтӧмаӧс.
Нӧшта эськӧ вӧзйи Афганистанын да йӧзӧдлытӧм мукӧд тыш-косьын воюйтысьяслы моз Чернобыльса неминучаӧ веськалӧмаяслы вонас ӧтчыд мынтыны сьӧмтор. На лыдын коді сӧмын абу. Паныдасьлі весиг контрразведкаса да мыж вештӧм бӧрся видзӧдан ведомствоса сотрудникъяскӧд.
Сэсся апрель 3 лун кежлӧ быд ликвидаторлы кӧсйысьлісны сетны аттьӧалана письмӧ. Ӧнӧдз на некодлы эз волы. Матысса кадӧ Зӧвсьӧртын аддзысьла неминуча бырӧдысьяслӧн дӧваяскӧд да мый налы вочавидза?
Комиын удж да йӧзӧс социальнӧя доръян министерствоӧн веськӧдлысьӧс вежысь Александр Хохлов:
–Сьӧма став отсӧгсӧ, оланінысь да коммунальнӧй услугаысь ӧтдор, урчитӧны федеральнӧй власьт тшупӧдын. Та вӧсна дзоньвидзалун омӧльтчӧмысь сьӧмсӧ мынтӧ Россияса Социальнӧй фонд.
Сэк жӧ быд ликвидатор вермас лоны уджвывса ветеранӧн, 70 арӧсысь олӧмаджык мортӧн да уна мукӧд категория улӧ веськалысьӧн. Но медым регион отсаліс сьӧмӧн, колӧ бӧрйыны мыйкӧ ӧтитор.
Оланінысь да коммунальнӧй услугаысь медыджыд отсӧг республикаын вичмӧ 80 арӧсысь олӧмаджыкъяслы, муртса этшаджык – вермытӧмлы, нӧшта этшаджык – Чернобыльса, а сыысь ичӧтджык – Россияын уджвывса ветеранлы. Медся ичӧт отсӧгыс Коми Республикаын уджвывса ветеранлы. Мортыслы кӧ лӧсялӧ став лыддьӧдлӧмыс, сылы век жӧ ковмас бӧрйыны мыйкӧ ӧтитор. Та вӧсна пыртам Чернобыль йылысь оланпасӧ содтӧд либӧ огӧ, мортыслы сьӧм боксянь дзик нинӧм оз вежсьы.
Федеральнӧй тшупӧдын кык сикас отсӧг вичмӧ сӧмын СССР-са да Россияса почёта донорлы, коді дон босьттӧг нелямынысь унджыкысь сетіс вирсӧ. Сылы сьӧма отсӧгыс воӧ кыдз донорлы, сідз и вылынджык лыддьӧдлӧм войтырлы моз. Федеральнӧй тшупӧдын кӧ донорӧс моз оланпасын казьтыштасны ликвидаторӧс, сылы мӧдасны вичмӧдны отсӧг кыдз Чернобыльса неминуча коляс бырӧдысьлы да, шуам, уджвывса ветеранлы.
Странаса ӧткымын регионын – Крымын, Севастопольын, Алтай крайын, Иваново обласьтын да мукӧдлаын – Чернобыльса неминучасянь 40 во тырӧмкӧд йитӧдын шуӧмаӧсь мынтыны мыйтакӧ сьӧм. Комиын та могысь сьӧмыс абу чуктӧма.
Унатор и муниципалитетъясӧн веськӧдлысьяс сайын. 16 кар-районын ликвидаторъяслы сеталасны юбилея медальяс. Нёль районын та вылӧ абу сяммӧмаӧсь вичмӧдны сьӧмсӧ.
Россияса Социальнӧй фондлӧн татчӧс отделениеысь управлениеӧн веськӧдлысьӧс вежысь Елена Ромазанова:
–Льгота-пособие сетӧны налы, кодъяс воштісны дзоньвидзалунсӧ неминуча дырйиыс либӧ сылысь коляссӧ бырӧдігӧн, а сідзжӧ вермытӧмъяслы, на лыдын ликвидаторъяслы, неминучаинсьыс 1986 воын эвакуируйтӧмаяслы, лы вем доноръяслы, челядьлы, кодъяс неминуча дырйиыс вӧліны на мам кынӧмас, военнӧйяслы, медикъяслы, инженеръяслы, гражданскӧй авиацияса пилотъяслы да мукӧдлы.
Социальнӧй фонд ӧкмыс категорияа татшӧм войтырыслы вичмӧдӧ быд тӧлысся да вося 21 сикас кокньӧд.
Тӧлысьнас неминуча вӧсна вермытӧмлы мынтӧны соцпакет артавтӧг 4.397,23, мукӧдыслы – 1.459,52-2.919,02 шайт.
Радиация улӧ веськавлӧм инвалид вермас босьтны кык пенсия – кыдз ликвидатор и кыдз вермытӧм. Кодсюрӧлы ӧттшӧтш мынтӧны государственнӧй да страхуйтӧм пенсия. Шуам, военнӧйяслы, кодъяс Чернобыльын воштісны дзоньвидзалунсӧ да лоисны инвалидӧн, либӧ лёк югӧр вӧсна кувсьӧмалӧн гӧтырлы. Сылы пенсиясӧ сетӧны арлыд сертиыс либӧ кыдз инвалидлы да нӧшта на вердысьсӧ воштӧмалы. 14 арӧсысь ичӧтджык челядьлы, бать-мамыс кӧ воштісны дзоньвидзалунсӧ лёк югӧрысь, быд тӧлысь жӧ мынтӧны пособие да нӧшта на сёян-юан вылӧ сьӧм.
Ликвидаторъяс да налӧн семьясаыс ёна вӧдитчӧны мынтысяна содтӧд отпускӧн да дзоньвидзалун ёнмӧдӧм вылӧ компенсацияӧн.
Чернобыльса неминуча коляс бырӧдысьяслӧн эм уна кокньӧд и оланінысь да коммунальнӧй услугаысь вештысьӧмын. Ставсьыс найӧ мынтӧны джын мындасӧ, тшӧтш и капитальнӧя дзоньтасьӧм вылӧ взносысь.
Джын донысь кымын жӧ найӧ вермӧны ньӧбны пес да мукӧд чорыд ломтас. Кокньӧдыс вермас вежласьны, ӧд сійӧс арталӧны оланін ыджда серти, кымын морт семьяас, уджалӧ-ӧ гӧтырыс да сідз водзӧ. <>
Николай РАЗМЫСЛОВ. Снимокыс ӧтуввезйысь.