(Заводитчӧмыс газетлӧн август 6, 13 да 20 лунся номеръясын.)
Гожӧмнас мортыдлӧн 39,4 температураыд, дерт, «круто». Торйӧн нин поезд вылӧ кӧ билет ньӧбӧма, и он тӧд, бергӧдны сійӧс али бӧръяӧдзыс кутны лача, мый температураыс чинас, да петны туйӧ. Но ме жӧ Вика, и ме мӧді. Вепсъяс дорӧ.
Матысса кад кежлӧ план – коллявны Карелияын вежон, та вӧсна кута гижны ёнджыкасӧ Шёлтозеро да Петрозаводск йылысь, «Карелияса хроника» нуӧдны. Йӧзӧда и снимокъяс.
Мыла кыв
Улича нимъяссӧ гижӧма кык кывйӧн: роч да вепс. Шёлтозероын туй индаланъясыс зэв мичаӧсь. А со вепс кывсӧ ме сідз эг и кывлы. Жаль, но и карелсӧ эг жӧ. Мен шуисны, он пӧ и кывлы.
Менам выль ёртъясӧй, Наталья да Сергей гозъя, тӧдӧны вепс кывсӧ, но ас костаныс варовитӧны рочӧн, велалім пӧ тадзсӧ. Том йӧзыс и дзик нин ӧтдортчӧмаӧсь чужан кывсьыс. Шёлтозероса школаын велӧдӧны вепс кывсӧ, сійӧс быдӧнлы быть тӧдны. Но мыйлакӧ велӧдысьяслӧн оз на артмы чужтыны томулов сьӧлӧмъясын сы дорӧ муслунсӧ.
Улич вылын кык нывкалысь юалі, тӧдӧны оз вепс кывсӧ. Ӧти вомысь шуисны, огӧ пӧ. Менам чужан Гриваын челядьыс ӧні тшапитчӧны жӧ, рочасьӧны, а чужан коминас кыв оз лэдзлыны. Жаль, и бать-мамыс быдтасъясыскӧд рочӧн сёрнитӧны.
А вепс кывйыс коми кодь жӧ мича да мыла. Со кӧть некымын кыв вайӧда: кaičei (каичей) – берегиня; lumi – лым; čuk – окыштчӧм; lipkaine (lipikaine) – бобув; änik – дзоридз; änikpal’mik – юркытш; mustikaine – чӧд; bab, baboi – пӧч; dedoi – пӧль; mam, mamoi – мам; tat, tatoi – бать; üks’, kaks’, koume, nell’, viž… – ӧти, кык, куим, нёль, вит…
Мен торйӧн нин сьӧлӧм вылӧ воисны мамой, татой, бабой, дедойыс. Ним серти шыӧдчигас тшӧтш «ойкайтӧны»: Григорий – Grigoi, Макар – Makoi, Никита – Mikitоi, Валентина – Val’oi, Ирина – Iroi… А нӧшта чой либӧ зэв матысса нывъёрт дорӧ шыӧдчӧны Тоня-чика, Лида-чика либӧ чикой. Вепс кывкудйын индӧма «чикой», а карел ногӧн «чикка».
Дженьыдика историяысь.
1842 воын на финн лингвист Элиас Лённрот, «Калевала» чукӧртысь, туялӧма чудь (тадзи нимтылӧмаӧсь вепс войтырӧс) да дорйӧма доктор ним вылӧ «О языке северной чуди» диссертация.
1931 вося февральын вынсьӧдӧмаӧсь латин шыпасъяса вепс анбур да йӧзӧдӧмаӧсь «Первый вепсианский алфавит и книга для чтения» небӧг. Вепс кывйӧн кутӧмаӧсь лэдзны «Красное Шёлтозеро» газет. Но 1937 воӧ нин странаын национальнӧй политика вежсьӧм вӧсна газетсӧ тупкӧмаӧсь, вепс кывйӧн велӧдны дугдӧмаӧсь, школаяс вуджӧдӧмаӧсь роч кыв вылӧ, вепс гижӧда кыв дасьтысьясӧс репрессируйтӧмаӧсь. 50 во вепс гижӧда кывйыс абу вӧлӧма.
Гижӧда кывсӧ ловзьӧдӧмаӧсь 1989 восянь латин да кириллица шыпасъясӧн. Сыӧн йӧзӧдӧм медводдза небӧгӧн вӧлӧма Хельсинкиын 1991 воын лэдзӧм «Iisusan elo» («Исус олӧм»). Сійӧ жӧ воас петӧма латин шыпасъясӧн вепс буквар, а мӧд вонас – кириллицаӧн. Но кириллицаыс абу ёна паськалӧма, кӧть эськӧ эмӧсь сыӧн йӧзӧдӧм небӧгъяс.
Кывсӧ велӧдӧны ӧткымын школаын, университетын. Йӧзӧдӧны газет-журнал, книгаяс, петӧны вепс кывъя теле- да радиопередачаяс. Но та вылӧ видзӧдтӧг вепс кывсӧ пыртӧма Россияса вужвойтыр кывъяс Гӧрд небӧгӧ «severely endangered» («под серьёзной угрозой исчезновения») пасйӧдӧн.
Вит саридза кар
Кор нин кӧсйысьлі гижны Петрозаводск йылысь… И со кадыс воис.
Петрозаводск первойсяньыс вермас и не мусмыны. Менам тай сідз артмис-а. Тӧвся Петроской (тадзи карыс шусьӧ карел, вепс да финн ногӧн) меным кажитчис зумыш, тӧла, кӧдзыд. И ме шуи волыны татчӧ нӧшта ӧтчыдысь – гожӧмнас нин (Питерсянь татчӧдз электричкаӧн вит час). И гожӧмнас сійӧ вӧлӧма дзик мӧдпӧлӧс: веж, свеж, ловъя.
Мый видзӧдлыны карсьыс?
Петрозаводск абу Петербург кодь ыджыд либӧ Псков кодь аслыспӧлӧс. Сыктывкар кодь жӧ войвыв кар, кӧні, туристъяс серти, «нинӧм видзӧдлынысӧ».
А со мыйла сэтчӧ колӧ волынысӧ, мый збыльысь вӧрзьӧдӧ сьӧлӧмтӧ – тайӧ Онега ты, Европаын ыджда сертиыс мӧд, Пётр I кадся кодь ротонда-пӧнаръяса вадор улича, арт-объектъяс, тшӧтш и побратим-каръясӧн козьналӧмыс, спортплощадка (восьса енэж улын сымда тренажёрсӧ некытысь сэсся он аддзы); чӧскыд сёян-юан; мича вӧр-ва; лӧнь оласног. Петрозаводск оз ышнясьвышшитчы. Сійӧ ӧкуратнӧй. А архитектура стиль сорлалӧм вӧснаыс окота кытшлавны и кытшлавны карсӧ.
Торйӧн колӧ пасйыны, гежӧда овлӧ, мед фастфудӧн нуръясяніныс вӧлі архитектура памятник стрӧйбаын. А Петрозаводскын ӧти татшӧм кафе восьтӧма Сталин кадся ампир стильӧн кыпӧдӧм-мичмӧдӧм «Победа» вӧвлӧм кинотеатрын.
Нӧшта ӧти шензьӧданатор: тайӧ карас тшӧтш эм Ленинлы памятник, но абу мукӧдыс кодь. Тані Ильич киас кутӧ оз кепка, а пеля шапка. Но а кыдзи войвылад мӧд ногыс?
Петрозаводск нӧшта нимтӧны вит саридза карӧн. Кыдз чайтанныд, кутшӧм тайӧ саридзьяс? И мыйла тадз шуӧны?
Гагарин изэрд – Онега вадор
Вӧзъя тіянлы кар кузяыс некымын маршрут.
Ӧтиӧд номераыс Гагарин изэрд – Онега вадор. Сійӧ медся лӧсялана налы, коді воӧ Петрозаводскӧ асъя либӧ лунся поездӧн.
Кӧрт туй вокзалсянь Ленин шӧртуй кузя Онега тыӧдз. Тані туристыс век уна.
Туй пӧлӧныс сулалӧны кызьӧд нэм пансигӧн кыпӧдлӧм кык судтаа керкаяс, Сталин кадся да ӧнія стрӧйбаяс.
Вокзалбердса Гагарин нима изэрдын эм синмӧ шыбитчытӧм, но зэв мусаник арт-объект – ракета. Бокиті эн мунӧй, кежалӧй сы дорӧ.
Онега вадорын синмад быть шыбитчасны побратим-каръясӧн козьналӧм арт-объектъяс.
На лыдын Америкаса Дулут карӧн козьналӧм «Чери кыйысьяс» да Швецияса Умео карсянь вичмӧм пеля «Кӧсйӧм пу». Шуӧны, вашкӧдны кӧ пӧ пеляс гуся кӧсйӧмтӧ, сійӧ быть збыльмас.
Асьныс петрозаводсксаяс уна ногӧн донъялӧны авангард объектъяссӧ. Да и табличка-экскурсоводтӧг зэв сьӧкыд гӧгӧрвоны, мый кӧсйӧма висьтавны авторыс.
Медтӧдчана объектыс – монумент композиция: ладья-пыжын том воинлӧн ӧтар киас шы-копьё, мӧдас – сайӧд пӧв-щит.
Карлы 300 во тыригкежлӧ Ленинград обласьтсянь вичмӧдӧм козиныс казьтыштӧ Роч империяса форпост лӧсьӧдӧм йылысь.
Вадорас жӧ – тренажёра ыджыд комплекс.
Вадор пӧлӧныс кузяла мунӧм бӧрын веськалан челядьлы да верстьӧлы аттракционъяса культура да шойччан паркӧ, сэсся ичӧтик зоопарка да ордымъяса экопаркӧ.
Тӧвнас – январь-февральын – набережнӧйын котыртлӧны «Гиперборея» лымъя да йиа скульптураяса конкурс-фестиваль.
Быд во сійӧс сиӧма торъя темалы. Шуам, 2025 воӧ мастеръяс вӧчалӧмаӧсь Россияса каръяслысь символ-пасъяс, а таво найӧс сиӧмаӧсь спортлы. Фестиваляс пырӧдчылӧны Карелияысь, Россия Федерацияса мукӧд регионысь да суйӧр сайысь кипода войтыр.
(Водзӧ лоӧ на.)
<> Виктория Ромашкина. Комиӧдіс Елена Плетцер. Снимокъясыс авторлӧн.