Тӧдсаӧй пыр ошйысьӧ, быд лун пӧ удж бӧрын мудзӧс веськӧда суйӧрсайса дона вискиӧн, джинӧн либӧ коньякӧн. Ме и шуа, тадзнад, мися, дзикӧдз юсян. Гашкӧ, бурджык тӧлысьнас ӧтчыд, но крепыда «личӧдчыны»? А сійӧ ӧвтыштчӧ, гоз-мӧд румкасьыд пӧ немтор лёкыс оз ло…
Но, вӧлӧмкӧ, и сійӧ, и ме абу правӧсь – сідз и тадз пӧ лёк.
Та йылысь республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын висьталіс Питирим Сорокин нима Сыктывкарса госуниверситетысь мединститутса терапия кафедраӧн веськӧдлысь, медицина наукаса доктор Ольга Курочкина.
–Ольга Николаевна, шуӧны, нинӧм лёкыс пӧ оз ло, мужичӧй кӧ луннас юас 30 грамм спирт, а нывбаба – 20.
–Да, кодсюрӧ эскӧдӧ, ужын дырйи румка вина-водкаыд пӧ оз мӧрччы дзоньвидзалунад. Абу тадз. 20-30 грамм спирт – тайӧ 50-75 водка-коньяк либӧ 150-200 миллилитр вина. Та мында спирт и 300-500 миллилитр сурын.
Учёнӧйяс туялӧмаӧсь, весиг пӧ некымын грамм курыд зелля йиджӧ вир-яяд. А быд лун кӧ гулькйӧдлыны румкаӧн, недыр мысти и кӧвъясяс алкоголизм да мукӧд пӧрӧс. Мортыс велалӧ зелля дорас да оз вермы сытӧг овны. И вир-яйыслы колӧ пыр унджык спирт.
Торйӧн нин колӧ ӧлӧдны юӧмысь нӧбасьысь нывбабаӧс, ӧд сыкӧд тшӧтш курыд зелляысь коддзӧ и чужтӧм на кагаыс. Татшӧм мамлӧн вермас чужны висьлӧс дзолюк. Курыд зелляыс медводз йиджӧ вейясӧ, мый вайӧдӧ ДЦП-ӧдз, эпилепсияӧдз, микроцефалияӧдз да мукӧд сикас висьӧмӧдз.
–Кытчӧ вир-яяд йиджӧ курыд зелляыс?
–Кор мортыс гулькнитӧ румка, сылы быттьӧ зэв лӧсьыд, быдлаті личалӧ, немтор оз майшӧдлы. Но токсинсьыс вир-яйыд вежон-мӧд кежлӧ ӧдӧ.
Унджык зелля кӧ юан, асывнас юрыд потӧ пӧкмелляысь, вукӧдӧ, ки-кокыд лётмунӧма. Тайӧ – абстинентнӧй синдром.
Дерт, лёкыс медводз мӧрччӧ мускад. Сійӧ госсялӧ, артмӧ гепатоз. Мортыс таысь оз майшась, оз на ёна висьӧд да. Но кутшӧмкӧ кад мысти кӧвъясьӧ фиброз да цирроз. Бӧръя пӧрӧссӧ тшӧкыда казялӧны том йӧзлысь.
Зелля дучкигӧн кыптӧ давленньӧыд, сьӧлӧмыд муртса оз чеччышт морӧссьыд, ки-кок йӧзвиыд доймӧ. А гажӧдчигад да юыштігад нӧшта на и дугдывтӧг сёйсьӧ. Таысь мортыс тшӧгӧ.
Курыд зелля дучкӧм вайӧдӧ уна мукӧд сикас висьӧмӧдз, тшӧтш и лёк пыкӧсӧдз, торйӧн нин йиджӧ сьӧлӧмӧ, гыркӧ, вӧркӧ да сӧнӧ. Таысь ӧтдор юсьӧм морт оз вермы лючки зільны да воштӧ уджаланінсӧ, вӧчӧ мыж, машинаӧн мунігӧн кувтӧдзыс ачыс доймалӧ либӧ кодӧскӧ зуралӧ. Кор мортыс грамм оз ю, сылӧн зэв бур иммунитет, зумыд дзоньвидзалун да ясыд вежӧр. Татшӧмыс зіля уджалӧ да лӧсьӧдӧ крепыд семья.
–Кодсюрӧ шуӧ, спиртыс пӧ мыськӧ-весалӧ сӧнъястӧ…
–Тайӧ ылӧдчӧм жӧ. Ыджыд давленньӧ дырйи сӧнъясад чукӧрмӧ холестерин, артмӧ атеросклероз. Курыд зелляыс торкӧ сьӧлӧм тіпкӧмтӧ, вайӧдӧ фибрилляцияӧдз, сідз шусяна сердечнӧй недостаточносьтӧдз да миокард инфарктӧдз. Сӧнъясад алкогольыс ӧддзӧдӧ атерогенез да тыртӧ найӧс атеросклероз бляшкаӧн.
–Нӧшта кыті тшыкӧ вир-яйыд?
–Лёкмӧны медшӧр вейяс, а тайӧ вайӧдӧ эпилепсияӧдз, ки-коктӧ кыскӧ войтӧв. Вей клеткаясыс бырӧны-кувсьӧны, а такӧд тшӧтш омӧльтчӧ вежӧрыд, заводитчӧ энцефалопатия да деменция. Тшыкӧны вейяс и ки-кокад. Юысь мортлы сьӧкыд ветлӧдлыны, ки-кокыс дзӧрӧ.
Алкоголь – тайӧ канцероген. Сыысь лёк пыкӧс вужъясьӧ вомӧ, гыркӧ, нывбаба морӧсӧ да мужичӧйлӧн предстательнӧй железаӧ. Гыркад артмӧны и панкреатит, гепатит, гастрит да язва.
–Мыйла мортыс юсьӧ?
–Грецияын, Италияын, Кавказын да мукӧд лунвыв странаын йӧзыс зэв важысянь быдтӧны виноград, вӧчӧны вина да юӧны. Та вӧсна налӧн вир-яйын артмӧма ген, коді сулалӧ этил спиртлы паныд.
Учёнӧйяс туялӧмаӧсь, Войвылын, Китайын да Японияын олысьяслӧн пӧ татшӧм ген-ферментыс абу. Та вӧсна вина-водка юигӧн налӧн вир-яйын ӧдйӧджык чукӧрмӧ ацетальдегид токсин. Та вӧсна жӧ найӧ ӧдйӧджык юсьӧны, да налы кӧвъясьӧ алкоголизм.
Комиын тшӧкыдджыка юсьӧны мужичӧйяс. Дерт, овлӧ, и нывбаба юсьӧ. Но найӧ бӧръя здукӧдз оз шыӧдчыны врач дорӧ. Ӧд сэки нарколог мӧдас найӧс кутны син улас. А сідзкӧ, ковмас вунӧдны машинаӧн ветлӧм йылысь, вӧралысьлы оз позь вӧдитчыны ружьеӧн, да и удж вылад та йылысь вермасны тӧдмавны. Врач дорӧ локтӧны, кор налы сёр нин мыйӧнкӧ отсавны, либӧ кор суд индӧ мырддьыны челядьсӧ.
–Кыдз гӧгӧрвоны, мый мортыс юсьӧ?
–Алкоголизмӧн ӧти здукӧн оз висьмыны. Хроническӧйӧн сійӧ лоӧ ылӧсас во мысти кымын. Дерт, быд мортлӧн дзоньвидзалуныс, вир-яйыс абу ӧткодь. Кодкӧ юсьӧ водзджык, кодкӧ дырджык кутчысьӧ. Унатор сы сайын, кымын граммӧн мортыс юӧ, кымын арӧса, кодкӧд ёртасьӧ да сідз водзӧ.
Алкоголикӧн позьӧ шуны мортӧс, сійӧ кӧ босьтӧ киас стӧкан-румкасӧ некутшӧм помкатӧг, ӧтнасӧн, юӧ кӧ гусьӧн, гортас кытчӧкӧ дзебӧ сулеясӧ либӧ петалӧ гид-сараяс да гулькнитӧ. Юысьлӧн торксьӧ унмыс, сійӧ пыр мый вылӧ кӧ дӧзмӧ-скӧралӧ, ӧтдортчӧ горт гӧгӧр уджысь, челядьӧс быдтӧмысь, сылы бурджык кӧнкӧ бокын ас коддьӧмыскӧд кадсӧ коллявны.
Рӧдвужыс, матыссаясыс кӧ казялісны, мый мортыс пӧрӧ алкоголикӧ, колӧ кыдз позьӧ ӧдйӧджык шыӧдчыны психиатр-нарколог, психотерапевт, психолог да наркодиспансерса специалистъяс дорӧ.
Юсьӧм морт гажа юрӧн вермӧ пуксьыны руль сайӧ. Та дырйи сійӧ оз чайт, мый вӧчӧ мыйкӧ омӧльтор. Сэсся код юраыд вермас ывлаын, гортас джӧмдыны да юрнас кытчӧкӧ клёнгысьны либӧ кодӧскӧ дойдны.
–Позьӧ-ӧ бурдӧдчыны тайӧ пӧрӧссьыс? Отсалӧ-ӧ кодируйтчӧм?
–Алкоголизмысь мынтӧдчыны зэв сьӧкыд. Тайӧс он вермы вӧчны ӧткӧн. Весиг кодируйтчӧм оз отсав. Сійӧ кокньӧдӧ сӧмын кутшӧмкӧ кад кежлӧ.
Сэсся юысь морт ачыс полӧ ӧвтыштчыны румкаысь, татӧг пӧ олӧмыс лоас дзик нин гажтӧм.
Медся бур – ставнымлы дзикӧдз дугӧдчыны юышталӧмсьыс. Торйӧн нин том гозъялы колӧ видзчысьны. Курыд зелляысь налӧн омӧльтчӧ генетикаыс, тшӧкыда оз вермыны чужтыны кага. Нинӧм бурыс абу, кор семьяын бать-мамыс дучкӧны челядь дырйиыс. Гӧгӧрвоана, и ныв-зон велалӧны тайӧ лёкас.
Медводз колӧ дугдыны ёртасьны накӧд, кодъяс вӧзйӧны юыштны. Бур, тӧдмасянныд кӧ накӧд, кодъяс корӧны ветлыны спортзалӧ. Курыд зеллясӧ позьӧ вежны кутшӧмкӧ хоббиӧн, лӧсьӧдны пон, заводитны ветлыны вичкоӧ либӧ босьтчыны дӧзьӧритны сьӧкыда висьысьӧс. Вермас отсавны и анонимнӧй алкоголик котыр, кытчӧ ӧтувтчӧмаӧсь найӧ, кодъяс сяммӧмаӧсь венны тайӧ пӧрӧссӧ.
Дженьыда кӧ, колӧ вежны оласногтӧ.
–Нӧшта кыдзи венны тайӧ омӧльторсӧ?
–Ставнымлы колӧ ӧтувтчыны да сувтны юӧмлы паныд. Талун сулея позьӧ ньӧбны 18 арӧсалы. Колӧ содтыны арлыдсӧ 21-ӧдз. И вина-водкасӧ нӧшта на донсьӧдны. И оз ков повны, мый йӧзыс мӧдасны пуны аскур. Найӧ вунӧдісны нин, кыдзи тайӧс вӧчны.
Этшаджык кад колӧ сетны лавкаын вина-водкаӧн вузасьны. Унджык лунӧ колӧ дзикӧдз дугӧдны инавны зеллясӧ. Шуам, Вӧлӧгдаын курыдторсӧ позьӧ ньӧбны сӧмын 12 чассянь 2 час лунӧдз. И уна регионын тадзи вӧчӧны. Саха-Якутияын, Тываын, Алтайын уна сикт-грездын йӧзыс пикӧ воӧмаӧсь да йӧзӧдӧмаӧсь «кос закон» – сэні оз вузасьны алкогольӧн и оз юны.
Ог гӧгӧрво, мыйла тадзи оз позь вӧчны Комиын?
Дзоньвидзалун видзан ставмирса котырлӧн (ВОЗ) юӧр серти, быд во мир пасьталаын курыд зелляысь кувтӧдзыс пагалӧ 3 миллион морт, а 237 миллион мужичӧйлы да 46 миллион нывбабалы юӧмсьыс кутшӧмкӧ висьӧм кӧвъясьӧ.
Курыд зелля дучкӧм кузя Россияса регионъяс пӧвстын Коми Республика некымын во нин коймӧд местаын. Ми кольччам сӧмын Карелияысь да Сахалин обласьтысь. Мӧйму, артавны кӧ пузчужӧм кагасянь пӧль-пӧчӧдз, быд морт сэні вонас шӧркодя юӧма 21,2 да 19 литр вина-водка. Комиын – 18,2 литр.
Республикаын мӧйму зелляысь пагалӧма 129 морт, на лыдын 74-ыс – кувтӧдз. Ставныс верстьӧ, 28-ыс нывбаба. 78 прӧчентыс пагалӧма этил спиртӧн, мукӧдыс дучкӧмаӧсь метил спирт да мукӧд сикас химия сорас. Медунаӧн кувсьӧмаӧсь Сыктывкарын, Ухтаын, Кулӧмдін, Сыктывдін да Изьва районъясын. Гӧгӧрвоана, сэні и гажъялысьыс ёна унджык. А сідзкӧ, унджыкӧн висьӧны алкоголизмӧн, психозӧн, лёк пыкӧсӧн… <>
Николай Размыслов. Снимокъясыс авторлӧн.