Кыдз юӧртӧ ставмирса дзоньвидзалун котыр (ВОЗ), талун мир пасьталаын олысьясысь коймӧд пайыс нёрпалӧ щитовиднӧй железакӧд йитчӧм висьӧмӧн, а 500 миллионыс – диабетӧн. 2,5 миллиард мортлӧн сьӧктаыс колана мындаысь унджык. Россияын воддза пӧрӧсыс 40 прӧчентлӧн, диабетыс – вит миллионлӧн. Миян странаын 15 прӧчентыс тшӧгӧма жӧ.
Комиын щитовидкаӧн майшасьӧ 28-33,5 прӧчент олысьыс. 45-46,3 прӧчентыслӧн диабет. 10-15 прӧчент верстьӧ да челядь тшӧгӧмаӧсь.
Мый ӧтувтӧ тайӧ висьӧмъяссӧ? Позьӧ-ӧ наысь мынтӧдчыны? Кор колӧ шыӧдчыны врач дорӧ?
Тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын вочавидзис Сыктывкарса коймӧд номера поликлиникаысь терапевт юкӧнӧн веськӧдлысь Вера Мачюкене.
–Вера Юрьевна, коді «мыжа» став тайӧ пӧрӧссьыс?
–Вир-яйын ставыс йитчӧма ӧта-мӧдыскӧд. Зэв тӧдчана удж вӧчӧны гормонъяс.
Коми Республикаын 67 сюрс верстьӧ майшасьӧ гормонкӧд йитчӧм пӧрӧсӧн. На лыдысь 42 сюрссӧ врачьяс кутӧны син уланыс. Висьысьыс бӧръя кадӧ содыштіс, диспансеризация дырйи унджыкӧс явитӧны да. Медся тшӧкыда та дырйи казялӧны диабет, гипотиреоз либӧ гипертиреоз, кор щитовиднӧй железаыс вӧчӧ колана мындаысь этша либӧ, мӧдарӧ, вывті уна гормон. Том йӧзлӧн гормон вӧсна торксьӧ и репродуктивнӧй дзоньвидзалуныс.
Мортлӧн вир-яйын инсулин вӧчӧ сӧмын поджелудочнӧй железа. Ӧтиӧд типа диабет дырйи сійӧ ньӧти оз вӧч инсулинсӧ. И татшӧм висьысьыслы быд лун колӧ сюйны инсулина укол.
Медся уналӧн, диабетӧн висьысьясысь 95 прӧчентыслӧн, мӧд типаыс. Та дырйи вир-яяд инсулиныс эм, но озджык тырмы. Бӧръя кадӧ пыр унджык том мортлысь казялӧны мӧд типасӧ, на пиысь унаӧн тшӧгӧмаӧсь да.
Аслыссяма диабетӧн врачьяс шуӧны и поджелудочнӧй железасӧ дзикӧдз вундӧм. Тайӧс вӧчӧны ёсь панкреатит, курыд зелляӧн вир-яйтӧ тшыкӧдӧм понда да с.в. Операция бӧрас висьысьыслы тшӧтш сюйӧны инсулина укол да бурдӧдӧны лекарствоӧн.
Щитовиднӧй железа либӧ, кыдз йӧзыс шуӧны, щитовидка – сьылі водзладорын ичӧтик йиткыр. Щитовиднӧй, вӧрквывса йиткыръяс, гипоталамус, гипофиз, яичникъяс артмӧдӧны эндокриннӧй система.
Щитовидка лэдзӧ вирӧ тиреоид гормонъяс – ТЗ (трийодтиронин) да Т4 (тироксин). Найӧ
уджӧдӧны медводз сьӧлӧм, вей, юр вем, гырк, могмӧдӧны клеткаяснымӧс кислородӧн, разӧдӧны витамин, ёнмӧдӧны иммунитет.
Кыдз аддзам, тайӧ йиткыр саяс – вир-яйлӧн дзоньвидзалун. Сылӧн и нимыс артмӧма «щит» кывйысь. Сідзкӧ, сійӧ дорйӧ миянӧс став пӧрӧссьыс.
ТЗ да Т4 гормон артмӧдӧм могысь колӧ йод, суткинас 110-150 мкг.
Вир-яйын сійӧ ачыс оз артмы, а веськалӧ сёян-юанӧн да лекарствоӧн.
Щитовидка удж бӧрся видзӧдӧ гипофиз – юр вем улын анькытш тусь ыджда йиткыр. Кор вир-яйын этша Т4-ыс, гипофизыс содтӧ тиреотроп гормон (ТТГ). И, мӧдарӧ, Т4 гормоныс кӧ колана мындаысь унджык, ТТГ-ыс чинӧ.
Кыдзи гипофизас артмӧны либерин, статин, окситоцин да вазопрессин гормонъяс, видзӧдӧ гипоталамус. Найӧ кывкутӧны вир-яйлӧн температура да тӧлысся, давленньӧ, сьӧлӧм тіпкӧм вӧсна, юӧртӧны, кор колӧ сёйны-юны, узьны да с.в. Эстроген, нывбабалӧн прогестерон, мужичӧйлӧн тестостерон гормонъястӧг оз чуж кага. Кортизол да адреналин гормонъяс дорйӧны мортӧс мыйыськӧ повзигӧн. Инсулин чинтӧ вир-яйысь глюкоза, а тироксин сёян-юанысь перйӧ миянлы вын-эбӧс. Серотонин, дофамин да эндорфин гормонъясысь ми нимкодясям.
Бодибилдингын спортсменъяс сӧнӧр кызтӧм могысь юӧны синтетика андроген – стероида анаболик. Вир-яйыс дугдӧ вӧчны ассьыс тестостерон гормонсӧ. Та дырйи торксьӧ мужичӧйлӧн репродукцияыс, сылӧн некор оз артмы кага.
–Диспансеризацияысь ӧтдор кор колӧ шыӧдчыны врач дорӧ?
–Кор заводитчӧны тайӧ пӧрӧсъясыс, сьӧкыд казявны. Но участокса терапевт дорӧ колӧ шыӧдчыны, казяланныд кӧ, мый горшад мыйкӧ неладнӧ, эм кутшӧмкӧ ёкмыль, сьӧкыд ньылавны, либӧ аддзанныд сьыліад кутшӧмкӧ пыкӧс. Оз позь нюжмасьны, ӧдйӧ кӧ мудзанныд, оз тырмы вын-эбӧс, ӧтарӧ косьмӧ горш, пӧсяланныд-ньылӧданныд, сьӧлӧмыд «чеччалӧ» тахикардияысь да с.в. Тіянӧс ыстасны вӧчны анализ. Вирсьыд колана мындаысь унджык сакарсӧ, тиреотропнӧй гормонсӧ (ТТГ) казяласны и диспансеризация дырйи. Та бӧрын ыстасны эндокринолог дорӧ.
Нывбаба кӧ кӧсйӧ чужтыны кагукӧс, нӧбасигас да дзолюксӧ вайӧм бӧрас нин, а сідзжӧ ёна кӧ кызіс, колӧ вӧчны щитовидкаыслысь скрининг. 35 арӧс бӧрын тайӧс колӧ вӧчны быд 4-5 во мысти, а мужичӧйлы – 50 арӧс бӧрын. Щитовидкасӧ колӧ петкӧдлыны врачлы и сьӧлӧмӧн да лёк пыкӧсӧн висьысьлы.
Вир-яяд кӧ веськалӧ этшаджык гормон, кучикыд косьмӧ, гыжйыд чегъясьӧ, юрсиыд гылалӧ, давленньӧыд улын, пульсыд зэв гежӧд, быдлаті пыктышталӧ. Мӧдарӧ, артмӧ кӧ вывті уна гормон, мортыс омӧльтчӧ, кӧть и ёна сёйӧ-юӧ, давленньӧыс вылын. Щитовидкаӧн нёрпалысьлӧн синмас двӧитчӧ, син бугыльыс ёна ыдждӧ да быттьӧ кӧсйӧ петны син кӧршсьыс (Базедов висьӧм), синъясыс ӧтарӧ лудӧны, быттьӧ лыа веськалӧма. Тайӧ вермас вайӧдны кретинизмӧдз да пыкӧсӧдз, нывбаба да мужичӧй оз вермыны чужтыны кага.
–Кыдзи бурдӧдчӧны тайӧ пӧрӧсъяссьыс?
–Дзикӧдз тайӧ висьӧмсьыс он мынтӧдчы, но найӧс позьӧ личӧдыштны. Диабет дырйи врач вӧзйӧ лекарство. Мукӧдысьсӧ ӧттшӧтш кык-куимӧс. И таблеткасӧ ковмас ньылавны нэм помӧдзыд. Кодсюрӧ казялӧны, мый сакарыс вирас чинӧма, да дугдӧны юны лекарствосӧ. Тадзи вӧчны оз позь. Та бӧрын сакарыс бара «чеччыштас».
Лекарствоыс некымын пӧлӧс. Ӧти «тшӧктӧ» поджелудочнӧй железаыслы вӧчны унджык инсулин, мӧд «велӧдӧ» вир-яйтӧ казявны тайӧ инсулинсӧ, а коймӧд чукӧртӧ вирсьыд сакарсӧ да петкӧдӧ сійӧс кудзнад. Но став таблеткаыслӧн ӧти мог – чинтыны вирсьыд сакар.
Ӧтиӧд типа диабетӧн висьысь нэм чӧжыс вӧчӧ аслыс инсулина укол либӧ вӧдитчӧ помпаӧн. Тайӧ приборсӧ сылы ӧшӧдӧны больничаын. Помпаыс ачыс видзӧдӧ, мыйта вирас сакарыс, и, кор колӧ, содтӧ инсулинсӧ.
Гипотиреоз дырйи юӧны синтетика гормон – натрий левотироксин (эутирокс либӧ L-тироксин), гипертиреоз дырйи – тиамазол либӧ пропилтио-урацил. Сьыліад дзуль пыкӧс дырйи врач вӧзъяс йодид калий (йодомарин либӧ йодбаланс).
Гӧгӧрвоана, аснаукӧн бурдӧдчыны да кутшӧмкӧ таблетка ньылавны оз позь. Вирад тиреотропнӧй гормон (ТТГ) серти врач вӧзйӧ лекарство. Сэсся 6-8 вежон мысти бара колӧ сдайтны вир. Та бӧрын врачыс вермас содтыны лекарствосӧ либӧ кольны индӧм мындасӧ.
–А позьӧ-ӧ кыдзкӧ видзчысьны висьӧмъяссьыс?
–Щитовиднӧй йиткырын 80 прӧчент торксьӧмыс буретш йод тырмытӧм понда. Комиын, да и ставнас Россияын олысьяслы сёян-юанас оз тырмы тайӧ колана элементыс. Бур профилактикаӧн медводз лоӧ йода сов. Быд сутки верстьӧлы колӧ 100-200 мкг калий йодид.
Колӧ шуны, йодыс зэв рыж. Сёян-юанӧ сійӧс бурджык пуктыны пуӧм-пражитӧм бӧрас, либӧ кор вӧлӧгаа тасьтіыс пызан вылын нин. Тадзи колӧ вӧчны сы вӧсна, мый дыр пуигӧн совсьыс йодыс вошӧ. Унаӧн радейтӧны дась сёян-юан, сосиски-калбас, пельнянь да мукӧд сикас вӧлӧга. Сэні вывті уна вир-яйлы ковтӧм солыс. Бурджык дасьтыны сёян-юансӧ аслыныд да пуктыны сэтчӧ колана мында йода сов.
Йоднас озырӧсь саридзса капуста, чери, креветка да мукӧд татшӧм прӧдукта, йӧла вӧлӧга да чипан кольк виж. Йод эм и яблӧгын, бананын, турунвиж салатын, шпинатын да шомкорйын. Арнас позьӧ тшӧкыдджыка номсасьны сьӧд пелысьӧн да сэтӧрӧн.
Ставсӧ тайӧс бурджык сёйны дыр путӧг-дасьтытӧг. Шуам, 100 грамм вӧлӧгаын ылӧсас 100-200 мкг йод, а пуӧм бӧрын сэні кольӧ уна вылӧ 4 мкг.
Дзоньвидзалун вылӧ ёна мӧрччӧ куритчӧм, быдсикас стресс.
Дерт, вир-яйыдлы ёна отсаланныд, мӧданныд кӧ колана мында да ӧти кадӧ узьны, чинтанныд кӧ сьӧктанытӧ. Та могысь, ӧти-кӧ, колӧ ёнджыка вӧрны, котравны да уявны. Вежоннас этша вылӧ 150 минут колӧ песны асьтӧ физкультураӧн. Либӧ быд лун час чӧж ветлыны подӧн.
Мӧд-кӧ, колӧ тӧдны, мый ми сёям да уна-ӧ. Вӧсньӧдчӧм могысь оз ков асьтӧ дӧзмӧдны быдсикас диетанас, тшыгйӧдчыны. Ӧдйӧ кӧ чинтан сьӧктатӧ, ӧдйӧ бӧр и тшӧган. Колӧ велӧдчыны артавны сёяныдлысь килокалориясӧ. Быд морт суткинас шӧркодя «ньылыштӧ» нёль сюрс килокалория. Тайӧ уна. Этша вылӧ 500 килокалория колӧ чинтыны вӧлӧгасьыд.
Миян поликлиникабердса школаӧ нёльысь волігӧн велӧдасны, кыдзи асьтӧ песны физкультураӧн, мый да уна-ӧ сёйны-юны. Гижӧдчыны позьӧ терапевт либӧ поликлиникаса администратор дорын.
–Республикаын тырмӧ эндокринологыс?
–Кар-районса больнича-поликлиникаын зільӧ комын врач-эндокринолог. Дерт, та мындаыд этша.
<> Николай Размыслов. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.