Мылдін районса «Заря Припечорья» газетса бур ёрт, Якшаысь Александр Бешкарев нэм джынйысь дырджык нин тӧждысьӧ вӧр-ва вӧсна да ышӧдӧ мукӧдсӧ видзны сійӧс. Ассьыс гижӧд-юӧръяссӧ йӧзӧдӧ ӧтуввезса аслас каналын, а таво тулыс пасйис кӧкъямысдас арӧс тырӧм.
Аслас туй
Александр быдмӧма Горький карын. Дас ӧтиӧд классын велӧдчигас босьтӧма токар разряд да школа помалӧм бӧрас пырӧма уджавны Ленин нима заводӧ – странаын военно-промышленнӧй комплексса ыджыд предприятиеӧ. Тані жӧ зільӧмаӧсь батьыс, Ленин ордена кавалер Борис Павлович Бешкарев, мамыс, ыджыдджык чой-вокыс. Зонлы эськӧ ковмис талявны тайӧ жӧ туйсӧ – водзӧ нуӧдны семья династиясӧ.
Но Печора-Ылыдзса заповедникӧ ветлӧмыс вежӧма ставсӧ. Велӧдчӧма зонка тышкас-мышкас, и бать-мамыс шуӧмаӧсь лэдзлыны сійӧс тьӧткаыскӧд Якшаӧ, бурмӧдас кӧ оценкаяссӧ.
–Школаын велӧдчигкості ме сӧмын ӧтчыдысь классӧн ветлі Ленинградӧ. Весиг пионерлагерӧ эз ыстывны, а тані сэтшӧм путешествие! Ковмис пуджлыны соскӧс, – казьтылӧ Александр Борисович. – Поездӧн воӧдчим Ухтаӧдз, сэсся таксиӧн Мылдінӧдз, Ан-2 самолётӧн лэбим Знаменкаӧдз, и нӧшта 25 километр пыжӧн мунім заповедникса шӧр усадьбаӧдз. Тьӧткалӧн зятьыс вӧлі сэні научнӧй сотрудникӧн да буретш лӧсьӧдчис ветлыны Ураллань. Сьӧрсьыс босьтіс и менӧ…
Кадыс визувтӧма-кольӧма, а Печора дорӧ ветлӧмыс некыдз абу петӧма зон юрысь. И заводын кык во уджалӧм мысьт Александр шуӧма босьтны тӧдӧмлун Горькийын Лобачевский нима университетса биология факультетын. Сьӧкыд-ӧ вӧлӧма? Кыдзи нӧ сытӧг! Луннас уджалӧма, войяснас зіля велӧдӧма учебникысь. Студенталан медводдза воас ёна мудзлӧма. А сэсся ставыс ладмӧма. Дорйысьӧма «отлично» вылӧ да распределенньӧ серти веськалӧма Алтайса заповедникӧ. Сэсянь нин вуджӧдчӧма Печора-Ылыдзсаӧ. Дерт, Алтайын вӧр-ваыс шензьӧдана мича, да оланін кузяыс сэн сьӧкыд, а семьяыс содан-выйын нин вӧлӧма.
Колӧ шуны, заводсьыс Александр мунӧма абу ӧтнас. Галина сыкӧд ӧти цехын жӧ токаралӧма. Зон юалӧма муса нылыслысь, мунас-ӧ сыкӧд Войвылӧ. И ныв сетӧма ассьыс сӧглас.
Кадсьыс вошан…
Якша воӧма сьӧлӧм вылас том йӧзлы муртса на воӧмсяньыс. Кыкнанныслы удж вичмӧма. Галина зільӧма челядьлы садйын, заповедникын секретаралӧма, клубӧн веськӧдлӧма, метеостанцияын уджалӧма. Александр научнӧй сотрудниксянь быдмӧма старшӧйӧдз, сэсся босьтчӧма юрнуӧдны экологияӧ велӧдан юкӧнӧн. Уна во вӧлі «Заря» газетса внештатнӧй корреспондентӧн. Йӧзӧдчис тшӧтш челядьлы «Муравейник» да «Юный натуралист» журналъясын, регионса «Трибуна», «Молодёжь Севера» да «Твоя параллель» газетъясын. А сэсся лоины выль позянлунъяс. И талун Александр Борисович гижӧ постъяссӧ ӧтуввезйын «По Приуралью» (сэні гижӧдчӧма некымын сюрс морт) да «Таёжный мир» лист бокъясын. Каналъясас – вӧр-ва серпасъяс, пемӧс-лэбач бӧрся видзӧдігӧн казялӧмторъяс, олӧмсьыс тешкодь да мукӧд пӧлӧс пасйӧдъяс, уджъёртъяс йывсьыс казьтылӧмъяс. Гижӧма ставсӧ кокниа лыддяна. Листалыштам сылысь пост-гижӧдъяссӧ.
«Заводын ме стӧча тӧді, мый уджавны ковмас звӧноксянь звӧнокӧдз. А заповедникын кадсьыс вошан… Тані помся кывзысян вӧр-ва олӧмас. Тэнӧ пыр кытшалӧны шыяс. Вадорын кылан да аддзан ӧтарӧ-мӧдарӧ жбыръялысь истан-кулик, а со енмеж, сёртсянь шыасьӧ ватоль. Петан ягӧ – сэні дзользьӧны кайяс, кызвыныс пелыськай, а со и чак-чак (деряба)».
«Тані тшӧкыда кольлан вӧр-ваас дзик ӧтнад, оравлан цивилизацияысь. Кодлыкӧ тайӧ сьӧлӧм сертиыс, а мукӧдыс полӧны ли гажтӧмалӧны. Полеын уджалігӧн лача кутны ковмӧ ас вылад и орччаыд вылӧ. Напарникӧн овлӧны быдсикас йӧзыс, медсясӧ студентъяс. Ӧтиӧс бура помнита. Воигас на юӧртіс ассьыс могсӧ: кӧсъя пӧ ассьым овӧс кольны-пасйыны заповедникса вӧр-ва летописьын».
Пасъявнытӧ – сьӧкыд удж
А со кыдзи авторыс висьталӧ полеын уджын сьӧкыдлун-мытшӧд йылысь. «Февраль да март – заповедникын учёт нуӧдан-артасян кад. Войдӧр та могысь кӧртымавлісны вертолёт. Якшаысь босьтлісны сотрудникъясӧс, сэсся кордонъясысь вӧр-ва видзысь инспекторъясӧс да нулісны Ылыдз ю вылын учёт нуӧдан площадка дорӧ медся матыс Шежымдікост кордонӧ. Сэсся заповедникын сьӧмӧн лои дзескыд, а учёттӧ ӧд некод эз кирит. Кутім вӧчны тадзи. Якша посёлокын шӧр усадьбаысь учётчикъясӧс автомашинаӧн нуӧны Уньядінӧ. Налы паныд кордонъяссянь буран-снегоходӧн воӧны инспекторъяс. Машинаӧн пӧпуттьӧ ваям налы пӧсылкаяс, рация пыр корӧм тӧвар, ломтас. Научнӧй сотрудникъясысь ӧти вайӧ сьӧрсьыс некымын тӧлысь кежлӧ сёян-юан, сы вӧсна мый ӧтув артасьӧм бӧрын сылы ковмас пасъявны Печора пӧлӧн анча, а сэсся тулысӧдзыс кутавны да метитны ур. Юыс воссяс да, сійӧс вӧлисти петкӧдасны Якшаӧ.
Сӧвтасыс чукӧрмӧ некымын норт тыр. Ставсӧ топыда-бура кӧртавлӧны – водзын кузь туй. Йӧзыслы нортын местаыс векджык оз нин коль. Якшаысь воӧм учётчикъяс кыдзкӧ-мыйкӧ тӧрӧдчӧны дадь сювъясас. Караван петӧ туйӧ. Буранъясӧн колӧ воӧдчыны Печора вылын медся ылі Шежым кордонӧ. Ю кузя – 80 километр… Кодлы даддьын местаыс эз вичмы, мунӧ нортӧ кӧрталӧм кузь гезйӧ кутчысьӧмӧн бӧрсяньыс лыжиӧн. Шежымсянь учёт нуӧданінӧ ковмӧ мунны лызьӧн 30 километр. Ноп-лузанын сьӧрысь – некымын лун кежлӧ сёян-юан, пӧрт, чер, вежсян кӧлуй. Кодсюрӧ босьтӧма аскӧдыс кокньыдик шебрас да узьлан мешӧк. Ковмӧ бӧрйыны: нунысӧ сьӧкыд, да узьнысӧ лӧсьыд, либӧ кокньӧдчыны, да войнас чеччывны вӧр керкаын пачсӧ лӧдсавны. Миян котырын морт сизим-кӧкъямыс. Лызничасӧ писькӧдам сьӧрсьӧн-бӧрсьӧн. Джуджыд пушыд лымъя дырйи писькӧдчынысӧ эбӧсыд тырмӧ минут 10-15…».
Дасысь унджык во Александр Борисович туялӧма-видзӧдчӧма дозмӧр бӧрся. Лӧсьӧдӧма ловйӧн кутӧм могысь торъя нальк-лэч, кыялӧма да пасъялӧма пӧткасӧ. Но вӧлӧма сьӧкыд туявны метитӧм дозмӧрсӧ. Та вӧсна сёрӧнджык Норвегияса специалистъяс отсӧгӧн босьтчӧма пасъявны пӧткасӧ радиометкаӧн – кольӧм нэмся ӧкмысдасӧд воясӧ заповедниксаяс уджалӧмаӧсь Скандинавияса учёнӧйяскӧд топыд йитӧдын. Тадзи чукӧрмӧма озыр материал. 1993 воын Александр Бешкарев весиг пырӧдчӧма Италияса Удина карын тар-дозмӧрлы сиӧм войтыркостса симпозиумӧ.
Мый ми воштім…
Экопросвещение юкӧнын зілигӧн Александр Бешкарев уджъёртъясыскӧд водзмӧстчӧмаӧсь Якшаын челядьлы экология лагер восьтӧмын. 1999 вося гожӧмын медводдзаясӧн воӧмаӧсь тыр арлыдтӧм 15 ныв-зон, кызвыннас – сьӧкыд оласногаӧсь. Воысь-во сменаыс содӧма, а окотитысьыс лоӧма сымда, ковмӧма весиг конкурс пыр бӧрйыны. «То, что мы потеряли навсегда» статьяын Александр Борисович пасйӧ, мый лагер уджсӧ котыртӧм вӧсна кывкутіс некымын учреждение. Заповедник котыртӧма школьникъяслы вӧрын, музейын, йӧра видзан фермаын удж-нок. Районса велӧдан управление бӧрйӧма лагерӧн веськӧдлысьӧс, воспитательясӧс да школаясса ныв-зонмӧс. Якшаса школа вичмӧдӧма оланін да нуръясянін. Велӧдысьяс збыльмӧдӧмаӧсь воспитайтан удж да котыртӧмаӧсь томуловлысь прӧст кад. Посёлокса администрация могмӧдӧма сёян-юанӧн да транспортӧн. Сьӧмсӧ вичмӧдӧмаӧсь регионса бюджетысь.
Татшӧм лагерас быдмысь войтыр тӧдмасьӧмаӧсь заповедникас научнӧй сотрудникъяслӧн уджӧн. Налы висьтавлӧмаӧсь биология озырлун видзны коланлун да быдмӧг-пемӧсъяс йылысь, велӧдӧмаӧсь видзчысьны вӧрын ӧзйылӧмысь. Торйӧн нин окотапырысь томулов кылӧдчӧмаӧсь ю кузя. Ныв-зонмӧс автомашинаӧн катӧдлӧмаӧсь посёлоксяньыс 28 километр сайӧ, кысянь найӧ сэсся кык лун кылӧдчӧмаӧсь лагерӧдз резина пыжӧн. Ставнысӧ водзвыв ӧлӧдлӧмаӧсь – пӧрадок торкалысьӧс походӧ оз босьтны. И лагерын ӧкмыс воӧн тадзи чиршӧдлӧмаӧсь дзик ӧтчыдысь.
Экопросвещение отделӧн жӧ веськӧдлігас Александр Борисович нуӧдӧма музейын экскурсияяс. Кывзысь-тӧдмасьысьяс пӧвстын вӧлӧмаӧсь и детсадйӧ котралысьяс, и академикъяс. Та вӧсна пӧ дась лекцияыс эз вӧв, ковмыліс юрысь ставсӧ висьтавны.
Александр Бешкарев дасьтӧма и вӧр-ва видзӧм кузя статьяяс. Гортса небӧгъяс пӧвстын медся донаыс – Василий Песковлӧн «Аляска больше, чем вы думаете». Сійӧс кырымалӧма ачыс авторыс «Комсомольская правда» газетӧн йӧзӧдӧм конкурсын вермӧмысь.
Изумруд гозъя
Заповедникын зільысьяс некор абу ошйысьлӧмаӧсь ыджыд удждонӧн. Ӧкмысдасӧд воясӧ кызвыннас кутчысьӧмаӧсь вӧрысь-ваысь кыйдӧсӧн да ас овмӧс весьтӧ. Бешкаревъяс видзӧмаӧсь чипан да кролик. Кӧзяйкаыс весиг велӧдчӧма вурны челядьыслы гӧна шапка. Но сьӧм-озырлун бӧрся некор абу вӧтлысьлӧмаӧсь, налы нэмсӧ медтӧдчанаыс – заповедник, парма-яг. Вӧр-ва дорӧ муслунсӧ йиджтӧмаӧсь и челядьыслы, Еленалы да Алексейлы, а сэсся и внукъясыслы. Пӧль-пӧчӧн вит шуысьысь сӧмын 8 арӧса Никита абу на вӧлӧма Якшаын. Аполлинария да Георгий ӧні волӧны гежӧдджыка, а со Платон да Мирон – быд во гожӧмбыд кежлӧ. Отсасьӧны горт овмӧсас – ва ваявны, кыткӧ дзоньталыштны, пес поткӧдлыны. Окотапырысь ветлӧны чери кыйны. Да мыйсӧ сӧмын он вӧч муса пӧльыдкӧд вӧрад-вадорад! Гашкӧ, зонкаяс и асьныс биологияӧ сетчасны, вӧр-васӧ помтӧг радейтӧмнад.
–Миян зарни бать-мам, – шуӧ Елена Александровна. – Бать велӧдіс миянӧс вӧрын ылалӧмысь видзчысьны да колана ног асьнымӧс сэн кутны. А нӧшта на сійӧ водз садьмывліс, радейтіс да кужис чӧскыда пусьыны. Да и ӧні на кухняын пыр мыйкӧ кӧлдуйтӧ. Бӧръя кызь восӧ – ставсӧ ачыс. Батьӧ и миян семьялы на нуръясьнытӧ лӧсьӧдас, ачым кӧ ог слӧймы. Орччӧн ӧд олам. Ме серти, заповедникын миян челядьдырным – медся шуда! Весиг детсадным вӧлі мукӧдысь торъялана. Воспитателяліс Нина Михайловна Кожухова. Сылӧн Михаил Вениаминович верӧсыс юрнуӧдіс лосефермаӧн да, йӧраныс тшӧкыда волісны йӧраяс. Кежавлісны и детсадлань, стрӧй-баыс дзик матын вӧлі да. Гортысь налы гӧснеч вайлывлім – сола нянь.
Талун кыкнан семьяыс олӧны Эжваын. Бӧръя вояссӧ сэн тӧвйӧны и бать-мамыс. Но муртса на шондіыс тулыслань катовтчӧ, тэрмасьӧны Якшаӧ, Печора дорын ниаяс пӧвстӧ пуксьӧм асланыс важиник керкаас.
Мӧйму Бешкарев гозъя пасйисны изумруд кӧлысь. А таво март 31 лунӧ 80 арӧс тырӧм пасйис семьяса кӧзяин. Сиам Александр Борисовичлы крепыд дзоньвидзалун да уна на аслыспӧлӧс выль гижӧд-юӧр! Да, дерт, и каналас уна гижӧдчысьӧс.
Елена Савина. Комиӧдіс Елена Плетцер.
Снимок вылын: Александр Бешкарев (веськыдладорас) заповедникса директор Корнелий Мегалинскийкӧд. <>