1999 воын ставмирса сьӧлӧм федерация вӧзйӧма пасйыны Сьӧлӧм лун. Водзмӧстчӧмсӧ ошкӧмаӧсь дзоньвидзалун видзан ставмирса котыр (ВОЗ), ЮНЕСКО да мукӧд организация. Тайӧс вӧчӧмаӧсь сы могысь, медым нӧшта ӧтчыд казьтыштны йӧзыслы сьӧлӧм да сӧн висьӧм йылысь, ӧлӧдны найӧс лёк оласногысь. Первойсӧ пасйылӧмаӧсь сентябрь бӧръя вӧскресенньӧӧ, а 2011 восянь – сентябрь 29 лунӧ.
Кыдзи видзчысьны тайӧ висьӧмсьыс? Коді ёнджыка нёрпалӧ сьӧлӧмнас?
Республикаса юралысьлӧн Общественнӧй приёмнӧйын тайӧ да мукӧд юалӧм вылӧ вочавидзис Комиын йӧзлысь дзоньвидзалун видзан министерствоысь главнӧй внештатнӧй кардиолог, клиника кардиодиспансерысь главнӧй врачӧс вежысь Елена Петрова.
–Елена Евгеньевна, республикаын унаӧн майшасьӧны сьӧлӧмнас?
–Му шар пасьталаын медунаӧн кувсьӧны буретш сьӧлӧм да сӧн висьӧмысь, таысь неуна этшаджыкӧн – лёк пыкӧсысь.
Россияын быд во сьӧлӧмӧн нёрпалӧ 22-22,5 миллион морт. 22 прӧчентыс майшасьӧны ыджыд давленньӧысь (140х90). Комиын, кыдзи и ставнас странаын, мӧдаръюгыдӧ мунысьясысь 47 прӧчентыс кувсьӧ сьӧлӧм висьӧмысь. И мый медъёна майшӧдлӧ, висьӧмыс талун «томмӧ».
–А кутшӧм пӧрӧс врачьяс шуӧны сьӧлӧм висьӧмӧн?
–Сьӧлӧм-сӧн висьӧмыс (ССЗ-ыс) уна. На лыдын ишемия (стенокардия да миокард инфаркт). Сідз шусяна сердечнӧй недостаточносьт дырйи сьӧлӧм выныс оз тырмы йӧткыны вирсӧ. Аритмия дырйи сьӧлӧм тіпкӧ вывті тэрыба, муртса морӧссьыд оз чеччышт, либӧ вывті надзӧн. Порок дырйи лёка уджалӧны клапанъяс да сьӧлӧм сӧнӧр. Кардиомиопатия дырйи сьӧлӧм сӧнӧрыс кызӧ, да артмӧны рубечьяс. Миокардит дырйи пыктӧ миокард, а перикардит дырйи – сьӧлӧмбердса сумка (перикард). Сьӧлӧмкӧд йитчӧмаӧсь и артерия да сӧнъяс. Найӧ кӧ лёка уджалӧны, вирыд оз во ки-кокад. Цереброваскулярнӧй висьӧм дырйи юр вемад потласьӧны вир ветланінъяс, да суӧ инсульт.
–Радейтӧмысь ӧтдор мыйысь вермас висьны сьӧлӧмыд?
–«Мыжаӧн» вермас лоны унатор – генетика, гӧгӧртас, оласног да сёрмӧм медицина отсӧг.
Эмӧсь помкаяс, кодъясӧс ми ог вермӧй бырӧдны. Шуам, арлыд. Олӧма мортлӧн сӧнъясыс чорзьӧны, та вӧсна сьӧлӧмыдлы сьӧкыдджык йӧткыны вирсӧ. Давленньӧыд содӧ.
Кызь прӧчент сьӧлӧм висьӧмыс экология сайын да кутшӧм дзоньвидзалун «козьналӧны» мортыслы пӧль-пӧчыс да бать-мамыс. Сідз шусяна генетика боксянь кӧ найӧ нёрпавлісны сьӧлӧмнас, сідзкӧ, и челядьыслы да внукъясыслы колӧ томсянь видзчысьны татшӧм висьӧмсьыс.
Дас прӧчент помкаыс медицина сайын.
Но 60 прӧчент висьӧмсьыс мыжаӧсь ми асьным.
Мортыс кӧ кыз да тшӧг, позьӧ стӧча шуны, регыд сылӧн сьӧлӧмыс да сӧнъясыс мӧдасны висьны. Мыйта лишалана гос кыскалан ас вылад, позьӧ тӧдмавны индекс серти – сьӧкта (килограмм) юкны судта вылӧ (квадрата метр). Артмас кӧ 18,5-24,9, майшасьны оз на ков. Но таысь кӧ унджык, сідзкӧ, колӧ вӧсньӧдчыштны.
Позьӧ мерайтны кос. Мужичӧйлӧн кӧ 94, а нывбабалӧн 80 сантиметр, бур. Унджык кӧ, вермас кӧвъясьны диабет да сьӧлӧм висьӧм.
Холестериныс литр вирын 3,5-5,7 ммоль, а сакарыс – квайт. Таысь кӧ унджык, колӧ шыӧдчыны врач дорӧ. Давленньӧыд кӧ 140х90-ысь ыджыдджык, колӧ чинтыны 130х80-ӧдз. Унаӧн оз и тӧдны та йылысь. Оз пӧ тай некыт вись-а. Сэсся видзӧдан да, кувсьӧма пӧ инфарктысь либӧ инсультысь.
Сьӧлӧм вермас нёрпавны и вируса пӧрӧсысь. Талун уна том мортлӧн сьӧлӧмыс зэв ыджыд, но слаб. Татшӧмсӧ тшӧкыдджыка суӧ инфаркт. Чайта, тайӧ ковид эпидемия вӧсна.
–Мыйысь сьӧлӧмыд шуас аттьӧ?
–Сёянтӧ тшынӧдӧм да пражитӧм пыдди кӧ мӧданныд пуны, дасьтыны ру вылын, пӧжны. Солалӧм пыдди вӧлӧгатӧ бурджык кынтыны либӧ косьтыны. Этшаджык номсасьӧй госа, юмов сёянӧн да консервӧн.
Пызан вылад мед вӧлі унджык веж град выв пуктас, фрукты (картупельысь ӧтдор луннас 400 грамм) да чери. Луннас позьӧ ньылыштны ичӧт пань тыр шабді вый.
Луннас колӧ номсасьны нёльысь либӧ витысь. Та дырйи медуна сёйны асывнас, 30 прӧчент вӧлӧгасӧ – пажын дырйи, а рытнас – кокньыда ужнайтны. На костын оз ков юны тшай да номсасьны трансгоса (пальма выя) печенньӧӧн да кампетӧн.
Веськыда кӧ, унджыкыслы колӧ этшаджык сёйны. Торйӧн нин налы, кодъяс лунтыр зільӧны пызан сайын. Кымын мортыс кызджык, сымын кузьджыкӧсь вир-яяс сӧнъясыс, а сідзкӧ, и сьӧлӧмыслы сьӧкыдджык сэтчӧ качайтны вирсӧ.
Компьютер сайын лунтыръясӧн пукса удж, быдсикас сідз шусяна бургер да юмов газировка, узьтӧм войяс – ставыс тайӧ мӧрччӧ сьӧлӧмад.
Сьӧлӧм висьӧмӧдз вайӧдӧ и шпуткӧм-куритчӧм, курыд зелля, вейп да дурмӧдчантор. Вейпыс нинӧмӧн абу бурджык табаксьыд. Руыс веськалӧ весиг альвеолаӧ, кытчӧ табак тшыныс оз «тӧр». Нӧшта на, глицерин да пропиленгликоль пузьӧдігӧн артмӧ формальдегид, первой группаа кан-цероген, коді тшӧтш вайӧдӧ ракӧдз. Вейп апалысьлӧн заводитчӧ аллергия, астма. Врачьяс туялӧмаӧсь нин, мый вейпинг вӧсна мортыслӧн содӧ давленньӧ, вермас лоны инфаркт да инсульт.
Том йӧз ёна радейтӧны быдсикас энергетик. Сэні зэв уна кофеин. Неважӧн шыӧдчис том морт. Быд лун пӧ юа кык сулея энергетик. Сьӧлӧмӧй пӧ мӧдіс тіпкыны вывті ӧдйӧ либӧ, мӧдарӧ, ньӧжйӧ, сьӧкыд лолавны, кокӧй пыкталӧ. Туялӧм бӧрын тыдовтчис, мый 25 арӧса мужичӧйыслӧн алкогольысь кардиомиопатия.
Оз ков вунӧдны и физкультура йылысь. Абу быть ветлыны физзалӧ да фитнес-секцияӧ. Асывнас – зарядка. Луннас тырмымӧн этша вылӧ 30 минут тэрыба ветлӧдлыны подӧн (вӧчны дас сюрс воськов). Гортад удж вывсьыд автобус-машинаӧн пыдди мунӧй подӧн, патераад лифтӧн пыдди кайӧй содйӧд.
–Кыдз позьӧ гӧгӧрвоны, мый вермас лоны инфаркт либӧ инсульт?
–Инфаркт водзвылын доймӧ морӧсыд, шуйга пельпомыд, гырддзаыд, черлыыд да мышкыд, сьӧкыд лолавны, оз тырмы сынӧдыс, вукӧдӧ, юрыд бергӧдчӧ, садьыд вошласьӧ, шыбитлӧ кӧдзыд ньылӧмӧ, да кучикыд кельдӧдӧ.
Инсульт дырйи шуйгаладорад либӧ веськыдладорад вир-яйыд, чужӧмыд, ки-кокыд дубалӧ-позялӧ, вежӧрыд гудыртчӧ, юрыд бергӧдчӧ, унатор вунӧ, сьӧкыд аслыд сёрнитны да гӧгӧрвоны мукӧдӧс, омӧля аддзан ӧти либӧ кыкнан синнад, он вермы восьлавны, катовтӧ-уськӧдӧ да.
Мортсӧ, кодлӧн бергӧдчӧ юрыс да вошӧ садьыс, быть колӧ лючки пуксьӧдны либӧ водтӧдны, разьны морӧссӧ да сьылісӧ топӧдана паськӧмысь кизьяссӧ, восьтыны ӧшинь, медым вежӧсас пырис сӧстӧм сынӧд. Позьӧ сетны аспирин таблетка да юктӧдны ваӧн. Та бӧрын кыв улас сетны нёнявны нитроглицерин. Сылӧм бӧрас тайӧ таблеткасӧ позьӧ сетны мӧдысь дай коймӧдысь 10-15 минут мысти. И пыр жӧ колӧ корны врачӧс, оз позь нюжмасьны да виччысьны, кор кокньӧдас.
39 арӧсӧдз войтырлы куим вонас ӧтчыд, а таысь олӧмаджыклы быд во колӧ прӧйдитны диспансеризация. Та дырйи тыдовтчас, уна-ӧ вирад холестериныс да сакарыс, ыджыд-ӧ давленньӧыд да с.в. ЭКГ донъялас сьӧлӧмнытӧ. Овлӧ, мортлӧн ыджыд давленньӧ, а сійӧ та йылысь оз вӧлӧм и тӧд. Но гипертонияыд мортсӧ виӧ лӧня. Диспансеризация дырйи сьӧлӧм-сӧн висьӧмысь ӧтдор вермасны казявны и мукӧд пӧрӧс.
–Кыдзи операция кокньӧдӧ сьӧлӧм уджсӧ?
–Кор стенокардия да миокард инфаркт дырйи коронарнӧй сӧныс топалӧ, да вирыс омӧля мӧдӧ ветлӧдлыны, вӧчӧны стентирование. Сӧн пытшкас сюйӧны ичӧтик пружина, коді паськӧдӧ костсӧ. Сӧныс и водзӧ уджалӧ. Сідз шусяна шунтирование дырйи вирыслы лӧсьӧдӧны выль, кытшола туйяс. Та дырйи важ сӧныс оз нин уджав.
Татшӧм операцияяссӧ верстьӧлы вӧчам асьным либӧ ыстам висьысьсӧ Москваса, Санкт-Петербургса, Перымса клиникаясӧ. Сэні жӧ бурдӧдӧны челядьӧс.
2009 воын федеральнӧй клиникаяс отсӧгӧн Комиын котыртім кык сосудистӧй шӧрин. Ӧтиыс республикаса больничаын неврология кузя, а мӧдыс – кардиодиспансерын кардиология кузя. Воддзаас инсульт бӧрын бурдӧдчӧ 60 морт, а мӧдас – инфарктысь 180. Неврология реаби- литация нуӧдӧны и Эжваса больничаын, сэні лӧсьӧдӧма 36 койка.
Но некутшӧм операция ни таблетка оз отсав, мортыс кӧ оз мӧд видзны ассьыс «моторсӧ».
<> Николай РАЗМЫСЛОВ. Снимокъясыс авторлӧн да ӧтуввезйысь.